Na Venlo

Zinloos geweld heeft weer eens toegeslagen. Ditmaal in Venlo. Een jonge man is dodelijk verwond nadat hij voor een supermarkt twee jongeren op een scooter vroeg om een beetje meer respect voor de oude mevrouw die zij bijna hadden aangereden. Het ging niet eens om een poging daadwerkelijk tussenbeide te komen, zoals die Joes Kloppenburg op 16 augustus 1996 het leven kostte in Amsterdam. Slechts een paar woorden waren in Venlo voldoende. Dit soort geweldsexplosies slaat de samenleving met stomheid. En dat terwijl in brede kring het besef lijkt door te breken dat we elkaar mogen aanspreken op storend gedrag. Zelfredzaamheid is de term die de te vroeg overleden Amsterdamse politiepsycholoog Frans Denkers hiervoor propageerde. Hij had het zelfs over eigenrichting. Niet in de zin van oog om oog, maar juist in de zin van een individueel signaal waar de grenzen in het maatschappelijk verkeer liggen.

Zelfredzaamheid krijgt een bittere bijsmaak door de gebeurtenissen in Venlo. Het veronderstelt een vorm van sociale ondersteuning. In Venlo was veeleer sprake van het Kitty Genovese-effect, zoals dat in de criminologische literatuur wel is genoemd. Het ontleent zijn naam aan een jonge vrouw in New York die op een avond in maart 1964 door een onbekende op weg naar huis werd aangevallen en doodgestoken. Haar hulpkreten galmden tussen de flatgebouwen en veel bewoners hebben die gehoord. Maar niemand durfde iets te doen.

In de Verenigde Staten heeft de ruime aanwezigheid van vuurwapens een speciaal effect. Toch sluimert het schuldgevoel over Kitty Genovese tot op de dag van vandaag door in de Amerikaanse psyche, zoals blijkt uit menige website. De collectieve verlamming die omstanders bevangt, lijkt echter dieper te steken. In Nederland is een geval bekend van mensen die zagen hoe iemand te water raakte. Toeschouwers dromden samen. Maar niemand die iets ondernam, behalve een toevallig voorbijkomende gymnastiekleraar die alsnog een reddingspoging deed. Wanneer het Nederlandse water al zo'n verlammende uitwerking heeft in dit land, hoe moeilijk valt dan deze poldermaatschappij niet de opgave stelling te nemen tegen uitbarstingen van blinde agressie? De burgemeester van Venlo verklaart zich op de televisie niet zozeer boos als wel machteloos en verslagen. Hij heeft gelijk wanneer hij bedoelt dat de overheid niet eigenhandig van bovenaf het tij kan keren.

Zelfredzaamheid als manifestatie van modern burgerschap is daarmee allesbehalve afgeschreven. Diverse projecten in Nederlandse buurten laten dat zien. Het zijn evenzovele signalen tegen de massaliteit en anonimiteit, die mede de verklaring vormen voor Kitty Genovese-effecten. Zelfredzaamheid is niet een vorm van ouderwetse bemoeizucht. Het gaat om betrokkenheid die de ruimte laat waarvan de moderne mens terecht uitgaat, en die daardoor juist de grenzen kan markeren. Na Joes Kloppenburg is de tragische dood van René Steegmans in Venlo een zware klap. Maar net als Kitty Genovese brandt deze zich in het onderbewustzijn van velen. Uiteindelijk moet de betrokken burger overwinnen.