Wouter Kalkman over Sergej Bortkjevitsj

,,Soms worden componisten ten onrechte vergeten. Zo'n geval is Sergej Bortkjevitsj (1877-1952). Zijn muziek is aansprekend laat-romantisch en doet denken aan Liszt, Chopin en Rachmaninov. Maar Bortkjevitsj is geen epigoon! Zijn lyrische, nostalgische toon is onmiskenbaar origineel. Dat hij nooit wereldberoemd is geworden, komt doordat zijn muziek stilistisch te ouderwets is voor de plaats en tijd van ontstaan. Bortkjevitsj' werkende leven bloeide in het Wenen van de jaren dertig. Daar zetten vernieuwers als Schönberg, Webern en Berg de toon.'

Wouter Kalkman is jurist en amateur-pianist. Hij is auteur van een biografische studie naar de Oekraïens-Oostenrijkse componist Sergej Bortkjevitsj, die binnenkort verschijnt in het Pianobulletin. Vrijdag is het vijftig jaar geleden dat Bortkjevitsj in Wenen overleed. Bij het Gemeentemuseum Den Haag is volgende maand een dubbel-cd verkrijgbaar met Bortkjevitsj' pianowerken door pianist Klaas Trapman, die daaraan ook een concert wijdt in De Doelen in Rotterdam.

,,Tien jaar geleden stuitte ik bij toeval op een cd met pianowerken die ik zó mooi vond, dat ik ze zelf graag wilde spelen. Van de componist Sergej Bortkjevitsj bleek geen enkele bladmuziek verkrijgbaar. Muziekhandel Albersen wist me echter te vertellen dat het Haags Gemeentemuseum beschikt over de grootste Bortkjevitsj-collectie er wereld. Die bood uitkomst. Maar materiaal over Bortkjevitsj was er nauwelijks. Dus besloot ik vorig jaar zelf een artikel te wijden aan zijn leven en werken.

,,Sergej Bortkjevitsj leidde in de eerste plaats een tragisch leven. Hij werd geboren in de Oekraïene, studeerde in St. Petersburg en Leipzig en ging werken in Berlijn. In de Eerste Wereldoorlog keerde hij terug naar Rusland. Maar bij het uitbreken van de revolutie vluchtte hij naar Constantinopel en belandde via Wenen in Berlijn, dat hij met de opkomst van Hitler weer verwisselde voor Wenen. Om kort te gaan: Bortkjevitsj had absurd veel pech. De oorlog, de revolutie, de crisis van de jaren dertig die maakte dat muziekuitgevers niet wilden investeren. En tenslotte de vernietiging van zijn wél gedrukte composities bij het bombardement van Leipzig in 1944.

,,Bortkjevitsj had een sterke binding met Nederland. Hij maakte in 1904 kennis met pianist Hugo van Dalen, die lesgaf aan hetzelfde Berlijnse conservatorium. Er ontstonden een levenslange vriendschap, en een hechte briefwisseling. Bortkjevitsj stuurde al zijn nieuwe composities op naar Van Dalen, die zo de enorme collectie opbouwde die na zijn dood is geschonken aan het Gemeentemuseum. Via Hugo van Dalen leerde Bortkjevitsj ook pianiste Hélène Mulholland kennen, die hem na de Tweede Wereldoorlog heeft bijgestaan met voedselpakketten. Als dank droeg Bortkjevitsj zijn Zes préludes (op.66) aan haar op. Daarvan hebben we er twee teruggevonden.

,,Bortkjevitsj beste werk vind ik zijn Roman op. 35, dat zijn acht stukken voor piano. Maar de Tweede Pianosonate is ook zeer sterk. En dan is er nog zijn Concertétude opus 15, nr.8, bijgenaamd de 'verlovingsétude'. Toen Hugo van Dalen dat speelde, was een dame in het publiek zo onder de indruk dat ze na afloop kwam informeren over de componist. Ze raakten aan de praat en zijn korte tijd later getrouwd. Bizar genoeg herhaalde dat scenario zich later bij een andere vriend van Bortkjevitsj, met diezelfde étude als inzet.

,,Pianist Klaas Trapman heb ik ontmoet tijdens mijn Bortkjevitsj-onderzoek. Ik stelde hem voor samen het artikel te schrijven, en toen ontstond ook het plan voor een dubbel-cd met een selectie van Bortkjevitsj' pianowerken. Die zal hopelijk bijdragen aan de verspreiding van Bortkjevitsj' gehele oeuvre. Het label Chandos neemt volgend jaar de drie pianoconcerten op, en bij Hyperion verschenen onlangs óók twee cd's met werken van Bortkjevitsj. En ik ben ervan overtuigd dat alles over tien jaar op cd zal staan. Bortkjevitsj verdient dat gewoon!'

Voor het concert op 13/11 zijn gratis kaarten verkrijgbaar bij pianohandel Rijken en De Lange, Rotterdam

Gerectificeerd

Sergej Bortkjevitsj

In het artikel Sergej Bortkjevitsj (21 oktober, pagina 8) staat dat volgende maand een dubbel-cd van deze componist verkrijgbaar is bij het Gemeentemuseum in Den Haag. Dit is niet juist. De cd is te bestellen bij het Nederlands Muziekinstituut in Den Haag. Inl. 070-3140700 en www.nedmuz.nl