...en de grenzen van Zalm

Tussen de bedrijven van de kabinetscrisis door heeft Nederland vorige week een standpunt over de uitbreiding van de Europese Unie bepaald. Wij gaan geen landen blokkeren, aldus demissionair premier Balkenende nadat de ministerraad vrijdag overeenstemming had bereikt. Nederland committeert zich met andere woorden aan de uitbreiding van de EU met tien nieuwe lidstaten vanaf 2004. Dit standpunt heeft het kabinet na stevig intern debat bereikt, want tegenover de pro-Europese lijn van de CDA-bewindslieden – de premier en minister van Buitenlandse Zaken – stonden gradaties van euroscepsis bij de LPF en VVD. Vlak voor zijn aftreden dreigde minister Heinsbroek (LPF) nog met een veto.

Overeenstemming binnen het kabinet was de eerste horde, ook de Kamer moet zich uitspreken. In het uitbreidingsdebat speelt de LPF geen rol en weet het CDA zich verzekerd van een Kamermeerderheid. De angel zit nu bij de VVD. Fractieleider Zalm heeft keihard ingezet, afgelopen week zelfs door voor te stellen om de nieuwe verkiezingen vlak voor de Europese top van december te houden, waar de uitbreiding moet worden geformaliseerd. Dan zouden de Nederlandse verkiezingen een referendum-achtig karakter over de Europese uitbreiding krijgen. Nu de verkiezingen naar januari zijn verschoven, is dat geen optie meer. Dit weerhoudt Zalm er niet van om in zijn verzet te volharden. In meer opzichten roept dit herinneringen op aan 1998, toen Zalm als minister van Financiën de strijd aanging tegen de toelating van Italië tot de monetaire unie. Uiteindelijk beloofde Italië zich beter aan de regels te zullen houden en bond Zalm in. Ook omdat Nederland geen steun van andere landen kreeg.

Nu wil het kabinet aan de toetredingslanden voorwaarden stellen in de vorm van `vrijwaringsclausules': als nieuwe landen op een bepaald beleidsonderdeel niet voldoen aan de Europese regels, blijven ze – tijdelijk – buitengesloten. Het is de vraag of dit zal werken; de gaten die recentelijk in het Stabiliteitspact van de monetaire unie zijn geschoten, geven de betrekkelijkheid van dergelijke beloftes aan. Maar Zalm gaat deze beperkte ruimte voor beïnvloeding niet ver genoeg. Hij zal zich deze week in de Kamer waarschijnlijk uitspreken tegen de uitbreiding met tien landen tegelijk en tegen de loslating van de eis dat eerst het landbouwbeleid hervormd dient te worden. De VVD staat dan in spagaat: aan de ene kant de bewindslieden (onder wie staatssecretearis van Europese zaken Nicolaï) en aan de andere kant de Kamerfractie. Zalm is van mening dat in Europese onderhandelingen niet teruggedeinsd moet worden om de grenzen van het haalbare op te zoeken. Wellicht zal een openlijk beleden euroscepsis kiezers aanspreken. Maar in het grote uitbreidingsspel heeft Zalm aan het kortste einde getrokken.