De innige omstrengeling van CDA en VVD... wordt losser door gelonk... en de PvdA denkt nog na

Als gevolg van de val van het kabinet en de daaruit voorvloeiende vervroegde verkiezingen in januari van het volgend jaar hebben alle partijen haastig hun campagneteams uit de mottenballen gehaald. Op verschillende plaatsen heeft nu, wegens de extreem korte voorbereidingstijd, koortsachtig overleg plaats over de kandidatenlijsten (de `poppetjes'). En ook de inhoud van de campagne moet via noodprocedures worden bepaald. Knopen worden doorgehakt. Zoals bij de mannenbroeders van de ChristenUnie, die hun lijsttrekker Kars Veling , die wegens ,,moeheid'' al geruime tijd thuis zat, aan de dijk hebben gezet.

Vorige week, direct na de val, leek het er even op dat de overgebleven regeringspartijen CDA en VVD hun Strategisch akkoord inzet wilden maken van de verkiezingsstrijd. Vice-premier Remkes zei donderdag dat hij ,,van harte voorstander'' was van de gedachte het Strategisch akkoord inzet te laten zijn van de verkiezingen. ,,Daar is bij ons over gepraat in een ingelast bewindspersonenoverleg op woensdagochtend'', aldus Remkes. Volgens hem deed het CDA dit al op dinsdagmiddag.

Ook de partijtop van het CDA zette in op voortzetting van de huidige constellatie. Partijvoorzitter ad interim Bert de Vries schrijft bijvoorbeeld in een brief aan alle gemeentelijke afdelingen: ,,Op woensdag 16 oktober jl. heeft Jan Peter Balkenende het ontslag van zijn eerste kabinet (cursivering red.) ingediend.'' Waarbij de vanzelfsprekendheid van het tweede kabinet-Balkenende is ingebakken en de verkiezingen bijgevolg een formaliteit lijken.

Sinds het afgelopen weekeinde is de omstrengeling tussen christen-democraten en liberalen echter al een stuk minder innig. De verkiezingsleuze `Kies het Regeerakkoord!' lijkt voor geen der overgebleven coalitievrienden bijzonder profijtelijk. Frank de Grave, vice-fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer, zei vanochtend: ,,Het zou vreemd zijn als het Strategisch akkoord inzet zou zijn van de verkiezingen. Dan is er niets te kiezen als het gaat om CDA of VVD.'' Eerder al begon VVD-leider Zalm te morrelen aan de afspraken in het Strategisch akkoord, door de kiezers te beloven dat het spaarloon in tegenstelling tot het oude program zou worden gehandhaafd. Bovendien hebben de liberalen zich nu ontfermd over de LPF-wees `het kwartje van Kok'. Zalm wil dat dit aan de pomp wordt teruggegeven, zoals beloofd door de LPF. Demissionair minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer zei gisteren in het televisieprogramma Buitenhof dat Zalm ,,sinterklaasje speelt''. Frank de Grave reageerde vanochtend koeltjes: ,,Ik geloof niet dat de Sint zijn uitgaven dekt.''

Feit is natuurlijk dat er binnen het CDA een `linkervleugel' is die niet staat te springen over de in hun ogen hardvochtige keuzen van `Balkenende I'. De leuze `Kies de minister-president' lijkt niet alleen onwaarschijnlijk wegens het eerdere gebruik van die frase door de PvdA voor hun toenmalige kampioen Den Uyl. Oud-partijvoorzitter Marnix van Rij lijkt het beter als de partij inzet op het thema `stabiliteit'. ,,Het is ondertussen volstrekt helder dat Jan Peter Balkenende de leider is. De PvdA moet nog op zoek naar een lijsttrekker.'' Inhoudelijk vind Van Rij dat het CDA bij de samenstelling van het Strategisch akkoord ideologisch een veer heeft gelaten. ,,Wat ik mis bij het veiligheidsbeleid, bijvoorbeeld, is meer nadruk op preventie. Het CDA vindt dat voorkomen beter is dan genezen. En als het gaat om integratie is in het vorige programma een lans gebroken voor een dialoog met vertegenwoordigers van de minderheden en niet alleen maar voor het aanscherpen van het toelatingbeleid.''

Volgens Van Rij heeft het CDA een ,,moeilijke opdracht''. ,,De keuze voor stabiliteit betekent in mijn ogen niet restauratie. De partij zou ook inhoud moeten geven aan de wens tot vernieuwing die sprak uit de verkiezingsuitslag in mei.''

Ook VVD'er De Grave meent dat er sprake is van een ,,lastige positie'', maar dan voor zijn eigen partij. Aan de ene kant moeten er bijstellingen komen van het verkiezingsprogramma, zoals bepleit door Zalm. Aan de andere kant moet worden ,,uitgestraald'' dat de VVD verder wil met het CDA. De Grave betoont zich dan ook not amused door uitspraken van Gerda Verburg, vice-voorzitter van de Tweede-Kamerfractie van het CDA, gisteren in het Radio 1 Journaal. Verburg zei met zoveel woorden dat het CDA ,,ook naar de PvdA kijkt'' als die partij snel komt met een aansprekend en duidelijk programma, met bijvoorbeeld aanpassingen van het zorgstelsel. De Grave noemde die uitspraak vanochtend ,,heel verrassend''. Bedoelde hij ,,heel vervelend''? Dat moest de kiezer maar uitmaken, aldus de vice-fractievoorzitter.

Voor de voorlopig grootste oppositiepartij PvdA lijken dus nieuwe kansen te gloren aan de horizon. Met het oog daarop heeft fractievoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven zich na de val van het kabinet per ommegaande alsnog kandidaat gesteld voor het lijsttrekkerschap van haar partij. Eerder zag zij af van haar kandidatuur, toen het alleen nog ging om het fractievoorzitterschap. Zij lichtte haar keuze gisteren toe, ook weer in het programma Buitenhof, en verklaarde desgevraagd dat zij ook een verantwoordelijkheid als eerste vrouwelijk premier van Nederland niet uit de weg zou gaan.

Oud-campagneleider van de PvdA Jacques Monasch lijkt het echter onverstandig als zijn partij nu al weer ,,terugkeert in het centrum van de macht''. Van Nieuwenhovens ambitie om het bescheiden aantal van 30 zetels te halen (was 23 in mei) noemt Monasch verstandig. ,,Dan heb je een basis onder je partij, waarop je kunt voortbouwen. Als het minder is dan 30 à 32 zetels, heeft de partij een structureel probleem.''

Monasch vindt overigens dat niet Van Nieuwenhoven of Klaas de Vries de partij uit het slop kunnen leiden. Hun kandidaatsstellingsbrieven zijn ,,oppervlakkig'', vindt hij. Wouter Bos daarentegen zou volgens hem de enige zijn met een duidelijk en coherent program. ,,Bovendien heeft hij gezien zijn jeugdige leeftijd (39, red.) een langere houdbaarheidsdatum.''

Monasch meent dat vervolgens noodzakelijk is dat de PvdA de kandidatenlijst grondig vernieuwt. ,,Tot nu toe is meer gekeken naar reproductie van de soort.'' Belangrijker nog is dat de partij loskomt van de thema's van de vorige verkiezingen, betoogt Monasch. Die inhoud zou nog te veel bepaald worden door ,,een zaaddodende coalitie van grachtengordelintellectuelen, allochtonenvertegenwoordigers en beleidsmedewerkers.''

De Kamer debatteert deze week over welke onderwerpen na de val van het kabinet controversieel worden verklaard.

    • Frank Vermeulen