De baas moet burn-out niet betalen

Een werkgever vergoedt een schade aan een voormalige werknemer van 80.000 euro wegens een burn-out opgelopen in het werk. De rechter is er nog niet aan te pas gekomen. De vraag die door een dergelijke kwestie wordt opgeroepen, is of werkomstandigheden verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor de productie van een psychische stoornis.

De diagnose is vooralsnog niet opgenomen in het internationaal gebruikte classificatiesysteem voor psychiatrische diagnoses, de DSM-IV. Tot nu toe hebben we het hier over een beeld dat vroeger wel overspannenheid werd genoemd en dat vooral wordt gekenmerkt door: opgebrand en uitgeput voelen, gevoelens van incompetentie en cynisme. Dit verschijnsel werd eerst vooral bij beroepen in de zorg en in het onderwijs geconstateerd maar lijkt inmiddels epidemische vormen te hebben aangenomen. Deze diagnose is nog omstreden en onvoldoende af te grenzen van bijvoorbeeld sommige typen depressies en bepaalde persoonlijkheidsstoornissen.

Er is geen deugdelijke wetenschappelijk onderzoek dat heeft aangetoond dat burn-out kan worden veroorzaakt door de werkomstandigheden. Dit zal er ook nooit komen. Iemands klachten worden net als het gedrag bepaald door persoon en omstandigheden. Alleen de omstandigheden verantwoordelijk stellen voor bepaald gedrag (b.v. diefstal) is nooit meer dan een deel van het gehele verhaal vertellen.

Het gegeven dat veel mensen hun gedrag en/of klachten toeschrijven aan de omstandigheden moeten we niet verwarren met de werkelijke verhoudingen. Er bestaan ook mensen (denk aan veel topmanagers) die een gave hebben om hun omstandigheden eerst zodanig te herscheppen dat ze zich er dan pas in voegen en op die manier dus heel sterk in hun eigen wereld leven.

De persoonlijkheid is een ingewikkelde bio-psycho-sociale hutspot. Tegenwoordig ligt in veel onderzoek een accent op de genen en de fysiologie van de hersenen. Deze kunnen een bepaalde kwetsbaarheid vertegenwoordigen, maar ook nooit alleen verantwoordelijk worden gehouden voor een psychische stoornis. Genen, vroeg kinderlijke condities, opvoeding, ervaring en leerproces vormen tezamen met de bredere sociale omstandigheden, de cultuur en de invloeden van de samenleving de ingrediënten van deze hutspot. Deze afzonderlijk opdienen kan dus niet ongestraft gebeuren.

Zware werkomstandigheden worden door de één beleefd als een uitdaging om optimaal te presteren en voor de andere een reden om zich ziek te melden. De wijze van omgaan met werkdruk en beroerde toestanden in het werk is doorgaans doorslaggevend voor de afloop. Sommige mensen voelen zich slachtoffer van omstandigheden en worden passief en wachten op hulp en redding van buitenaf. Anderen nemen hun lot in eigen handen, stellen grenzen, komen voor zichzelf op of veranderen van werk. In deze wijze van reageren kunnen mensen door gerichte hulp ook doorgaans goed veranderen. In dit opzicht is er wel veel wetenschappelijk steun aanwezig.

Indien werkgevers voor burn-out moeten gaan betalen, kunnen ouders straks claims verwachten voor het doorgeven van een kwetsbare hersenfysiologie of voor genen die op de bekende maandagochtenden zijn geproduceerd.

Prof. Dr. J.J.L. Derksen is klinisch psycholoog.