Verplicht nationalisme bekoort Basken niet

Niet alle Basken willen zich van Spanje afscheiden. Maar de niet-nationalisten worden niet geraadpleegd. Wel bedreigd en verdreven.

Zijn nationalistische aanhang zag het als een voorstel voor vrede in Baskenland. Maar het plan dat de president van de regio Baskenland, Juan José Ibarretxe, twee weken geleden ontvouwde om zijn regio om te vormen in een eigen staat `in vrije associatie met Spanje' heeft een verbale burgeroorlog in Baskenland veroorzaakt. De nationalistische partij PNV is bezig zijn eigen minilandje er door te drukken, zo menen de tegenstanders. En dat terwijl de terreurbeweging ETA de talrijke tegenstanders van een dergelijk idee afperst, intimideert en zo nodig doodschiet.

Vandaag demonstreren een aantal burgerbewegingen in San Sebastián onder het lemma `Tegen het Verplichte Nationalisme'. Spanjes superrechter Baltasar Garzón scherpte deze week de zaken verder aan door de ETA en de inmiddels verboden politieke partij Batasuna te beschuldigen van het houden van een `etnische en ideologische schoonmaak'.

Van de Baskisch-nationalistische vakbonden tot en met de Baskische taalclubs werd zoals verwacht juichend gereageerd op het initiatief van de regiopresident, dat voorziet in het houden van een referendum en ook de deur openzet naar de regio Navarra en de Frans-Baskische provincies om straks mee te doen aan het Groot-Baskenland. De rest van Spanje, links en rechts, vroeg zich hardop af of Ibarretxe wel goed bij zijn hoofd is.

Kritiek uit eigen kring werd minder op prijs gesteld. Met deze plannen wordt Baskenland regelrecht naar de sociale en economische afgrond geleid, zo zei werkgeversvoorzitter Román Knörr. ,,Wie is die Knörr om zoiets te zeggen?'', reageerde een aangebrande PNV-leider Xabier Arzalluz. Had Knörr niet onlangs zijn Baskische limonadefabriek verkwanseld aan het Amerikaanse Pepsico? Zo iemand is duidelijk geen goede Bask, maar een verrader.

,,Wij zijn tegen verplichte nationalisme als de enige oplossing van de problemen in Baskenland'', verklaart Fernando Savater, Baskisch filosoof, schrijver en een van de drijvende krachten achter het burgerprotest van vandaag. Het is volgens hem eerder andersom: het totalitaire nationalisme vormt het probleem, in een regio waar gemeenteraadsleden voor een niet-nationalistische partij met een lijfwacht naar hun werk moeten. Grofweg de helft van de Basken is niet-nationalistisch, slechts 20 procent zegt naar afscheiding te streven. ,,Niemand zou de claims van het Baskische nationalisme serieus nemen als het niet door het geweld zou worden gesteund'', aldus Savater. Híj is niet door regiopresident Ibarretxe uitgenodigd in een consultatieronde over de afscheidingsplannen.

Over een ding is Savater het wel eens met zijn regiopresident: Baskenland is een probleem aan het worden waar Europa niet omheen kan. Niet om het afscheidingsstreven te erkennen zoals Ibarretxe dat wil, maar juist om het te bestrijden. ,,Het etnisch-nationalisme is een bedreiging voor Europa en Baskenland is hiervoor een proeftuin. Als de bestaande staten uiteenvallen wordt de EU onbestuurbaar.''

In Spanje bestaat vooral de angst dat de polemiek in Baskenland de Spaanse constitutie ter discussie stelt. Die grondwet geldt als een wonder van consensus die na eeuwen burgeroorlog enige rust en ruggegraat aan het staatsbestel gaf, zonder dat de autonomie van de regio's uit het oog verloren werd. Alleen al daarom zullen links noch rechts in Spanje ook maar een haarbreed willen toegeven aan plannen voor een `vrije associatie' of gedeelde soevereiniteit.

De plannen worden vooral gezien als een wanhoopsoffensief van de Baskische nationalisten, die na meer dan twintig jaar te hebben geregeerd in de Baskische regio de hete adem van de politieke concurrentie voelen. De provincie Alava is sinds de laatste verkiezingen niet meer in nationalistische handen. Door zich radicaal op te stellen hoopt de PNV een deel van het radicale electoraat te winnen dat tot voor kort stemde op Batasuna. De partij werd deze zomer preventief ontbonden door rechter Gárzon omdat zij onderdeel zou vormen van het ETA-netwerk.

Gárzon ging deze week een stapje verder door de strategie van Batasuna te omschrijven als een mengsel tussen die van de maffia in Sicilië en de Nazi's tijdens de Weimar-republiek. Met permanente terreur worden de antinationalisten Baskenland uitgejaagd, zodat straks bij een referendum alleen nog voorstanders overblijven. Gárzon heeft alle bedreigde Basken opgeroepen om met bewijsmateriaal te komen om zijn aanklacht te ondersteunen. Het doel: de verantwoordelijken uiteindelijk voor het internationale gerechtshof te slepen wegens `misdaden tegen de menselijkheid'.

De Baskische nationalisten hebben deze nieuwe aanklacht scherp veroordeeld. Zij willen Gárzon zelf laten vervolgen wegens ambtsmisbruik voor zijn strafrechtelijke aanpak van de politieke ETA-aanhang en weigeren de partij in het regioparlement te ontbinden. Batasuna is uitgenodigd om met regiopresident Ibarretxe te praten over de plannen.