Van Gauguin tot Costa!

Deze week is Costa!, de tv-serie over vakantieliefdes in Spanje weer begonnen. Romantische liefde combineren met seksuele vrijheid is een oud toeristisch ideaal, volgens Paul Steenhuis. `Gauguin was de eerste moderne sekstoerist.'

Het paradijselijke beeld dat de Franse schilder Paul Gauguin aan het eind van de negentiende eeuw schiep van het tropische eiland Tahiti in de Grote Oceaan, heeft voor de moderne toerist nog weinig aan aantrekkingskracht verloren. De ultieme vakantiebestemming voor de meeste 21-eeuwse westerse toeristen is nog altijd een zonnig tropisch palmenstrand. Om daar zorgenvrij tot rust te komen. Bali was zo'n bestemming, tot daar afgelopen zaterdag twee bommen ontploften bij de grootste toeristentrekpleister, Kuta Beach.

Met zijn schilderijen van Polynesische schonen, deels of geheel ontkleed liggend op het strand, of zoet fruit aanbiedend, schiep Gauguin het beeld van een wereld waarin seksuele vrijheid en romantische liefde – anders dan in het christelijke westen – samen konden gaan. De knellende beschaving kon hier vaarwel worden gezegd. Hier had je toegang tot een nieuwe, magische wereld, waarin je een nieuwe identiteit kon krijgen.

Vergelijkbare, maar minder uitgesproken ideaalbeelden over zuidelijke reisbestemmingen bestonden al lang in het westen: toeristen, vooral welgestelde jonge mannen, trokken al eeuwen naar het zuiden. Of zij nu een grote reis (Grand Tour) maakten naar Italië of Noord-Afrika, altijd speelde het idee mee dat in warmere streken de zeden losser zijn. Officieel ging men oude cultuurschatten bezoeken, officieus gaven de zeventiende eeuwse westerse reizigers zich graag over aan uitspattingen in bordelen.

BROEIERIGE KLIMATEN

Hoezeer reislust en het heimelijk verlangen naar seksuele ontmoetingen met elkaar verweven zijn, wordt beschreven in het vorig jaar verschenen boek Sultry Climates (Broeierige klimaten), Sex and Travel since the Grand Tour van Ian Littlewood. Naarmate er meer en verder gezeild kon worden, kreeg in de achttiende eeuw het ideale reisdoel meer en meer de vorm van paradijselijke tropische eilanden, met nog niet door westerse zeden aangetaste bewoners.

Het was Gauguin die dat ideaal definitief vormgaf, in woord en beeld. De legende wil dat Gauguin, als mislukte beurshandelaar, brak met zijn burgermansbestaan. Hij liet vrouw en kinderen achter en vluchtte als rebel naar het paradijselijk eiland, ver weg van civilisatie en industrialisatie, om daar als kunstenaar tot volle bloei te komen. Voor de `gelukkige bewoners' van Tahiti `is het leven louter zingen en liefhebben', schreef hij in een brief, en hij gaf zich – in ieder geval aan het laatste – volledig over.

Volgens Littlewood is de werkelijkheid over Gauguins leven op Tahiti veel minder rooskleurig. Hij zet de kunstenaar neer als de eerste moderne sekstoerist. Bij zijn eerste bezoek aan Tahiti (1891-1895) woont Gauguin eerst in de hoofdstad Papeete, samen met een deels bruin, deels blank meisje, Titi. Maar hij verlaat de plaats en zoekt een `puurdere' inheemse vrouw met minder Europese invloeden. Tijdens zijn reis over het eiland biedt een Maori-vrouw hem haar 13-jarige dochter Tehaurana aan, schrijft hij zelf in zijn reisverslag Noa Noa. Met haar leeft hij naar tevredenheid, tot hij terug moet naar Frankrijk om zijn zaken te regelen.

Bij zijn terugkeer binnen een jaar, zoekt hij haar weer op, maar zij wil hem niet meer: de zweren, veroorzaakt door zijn geslachtsziekte syphilis, die hij waarschijnlijk al had toen hij op Tahiti aankwam, maken hem minder aantrekkelijk, aldus Littlewood. Hij neemt het er desondanks van: `Elke nacht komen drie frivole meisjes me in mijn bed bezighouden', schrijft Gauguin daarna in een brief naar huis, `maar ik ga dit wilde leven opgeven.' Hij vindt een 15-jarige vrouw, die het huis schoonhoudt, kookt, etcetera `en op haar rug voor me gaat elke keer als ik dat wil, en dat allemaal voor de bescheiden beloning van een rok, ter waarde van 10 franc, per maand... Je hebt geen idee hoe lang je hier kan doen met 125 francs', schrijft hij tevreden naar het thuisfront. Maar vanwege zijn syphilis-zweren hebben ook deze jonge Polynesische meisjes geen zin meer in hem. Vandaar dat hij verkast naar de armere, primitievere eilandengroep de Marquesas, waar hij voor een paar snoepjes nog wel meisjes bereid vindt het bed met hem te delen en te poseren, schrijft Littlewood. Optimistisch zet Gauguin boven de deur van zijn nieuwe huis op het eiland Hivao Huize Klaarkom (Maison Du Jouir), en vindt een nieuwe 14-jarige `bruid'.

ONTSNAPPINGSDROOM

Gauguins vakantieliefdes, zoals we ze maar zullen noemen, zijn duidelijk koloniaal getint: voor hem is een donkergekleurde `primitieve' vrouw een wezen dat zich bijna vanzelfsprekend aan hem onderwerpt en seksuele gunsten verleend. In het ook vorig jaar verschenen boek Paul Gauguin, An Erotic Life suggereert Nancy Mowll Mathews dat Gauguin zijn jonge eilandbruiden ook nog mishandelde. Vrouwenmishandeling en uitbuiting zijn de keerzijde van het gedrag van een toerist als Gauguin, die zijn paradijselijke en erotische dromen najaagt.

Bijna een eeuw verder (Gauguin overleed in 1903, ziek en ellendig op de Marquesas eilanden) zijn de ideeën over de westerse mannelijke toerist, vooral de sekstoerist, inmiddels veranderd. Maar de paradijselijke ontsnappingsdroom à la Gauguin is gebleven. De dit jaar verschenen roman Platform van de Franse auteur Michel Houellebecq is op te vatten als een hartstochtelijk pleidooi voor sekstoerisme.In de Thaise seksclub Pussy Bar – waar uiteraard een Polynesische dans wordt opgevoerd – legt een van de westerse bezoekers aan de hoofdpersoon, de Franse vrijgezel Michel, uit dat hij racist is, in die zin dat hij Aziatische en Afrikaanse vrouwen in seksueel opzicht superieur vindt aan westerse vrouwen. Michel komt uiteindelijk tot het volgende inzicht: `Aan de ene kant zie je honderdduizenden westerlingen die alles hebben wat ze willen, maar geen seksuele bevrediging meer kunnen vinden [...] Aan de andere kant zie je miljarden individuen die niets hebben, omkomen van de honger [...] en niets anders meer hebben om te verkopen dan hun lichaam en hun onbedorven seksualiteit. Het is zo klaar als een klontje: dit is een ideale ruilsituatie. De poen die daarmee te halen valt, is haast onvoorstelbaar: [...] er is geen enkele economische sector die de vergelijking kan doorstaan.'

Vandaar dat Michel in het boek zijn Franse vriendin, Valérie, die een topfunctie bij een reisbureauketen heeft, voorstelt de kwijnende vakantiereizen van haar bedrijf om te vormen tot verhulde seksreizen, omdat het uiteindelijk bevredigende seks is wat de volwassen westerse vakantieganger zoekt. Een bomaanslag, type Bali, afkomstig uit de hoek van moslimfundamentalisten, bij het eerste succesvolle undercover sekshotel van de keten, maakt een einde aan die sekstoeristische droom in Platform van Houellebecq. De grens tussen een gewone vakantie en een seksvakantie kan niet straffeloos worden overschreden, lijkt de moraal van het boek van Houellebecq. Toch is die grens vaag, is de kern van Ian Littlewoods boek Sultry Climates.

EEN SOORT CARNAVAL

In de deze week hervatte televisieserie voor jongeren Costa! is de grens tussen vakantie en seksvakantie zoek – zoals dat bij veel jongerenvakanties ook in werkelijkheid het geval is (zie kader). De serie volgt een groepje jonge, gebruinde, welgevormde Nederlanders in de Spaanse badplaats Salou. Overdag moeten ze zoveel mogelijk jonge badgasten verleiden om 's avonds naar de disco met de naam Costa! te komen, 's avonds moeten ze de gasten vermaken met zang, dans en sjans. Om hun relaties, vakantieliefdes, `de eerste keer', seks en jaloezie draait de hele serie.

De serie was tijdens het eerste seizoen, vorig jaar, uitzonderlijk populair, met bijna 700.000 kijkers per aflevering. Vooral jongeren tussen 13 en 24 keken. Op de Costa!-website zeggen kijkers vooral `het vakantiegevoel' te waarderen dat de serie oproept. Costa!-de film, die Nijenhuis in 2000 maakte, trok bijna een miljoen bioscoopbezoekers. En Nijenhuis' nieuwste film Volle Maan, vol adolescente liefdesperikelen op Mallorca trekt deze dagen ook volle zalen.

Costa! is een komische serie. Een `Disneyworld voor adolescenten', noemde producent-regisseur Johan Nijenhuis Costa! al eens in deze krant. Hij heeft zich mede laten inspireren door de liefdesperikelen-op-school-film Grease. In Costa! ontmoeten Grease en Gauguin elkaar. De setting is in de geest van Gauguin: een warme plek, waar de zon de zeden losser maakt, zodat de onzekere en stijve Hollanders makkelijker tot een combinatie van seksuele vrijheid en romantische liefde kunnen komen.

Maar verschillen springen ook in het oog: Gauguin zocht zijn liefjes onder de inheemse bevolking. De Nederlandse jongeren in Costa! mengen zich met jonge vakantiegangers uit eigen en andere landen – net als in het echte Salou tijdens de vakantie. Bovendien geven ze zich, alsof het een soort carnaval is, maar tijdelijk over aan het loslaten van de strengere regels aangaande intieme relaties – net zoals de jonge vakantiegangers dat in werkelijkheid in Spanje en elders ook doen. Gauguin wilde het liefst voor altijd in zijn paradijs blijven. En dat paradijs was vooral een lustoord voor mannen. In Costa! is dat anders. Jonge vrouwen nemen in de serie ook het initatief. Zo speelt Katja Schuurman een biseksuele jonge vrouw, waarmee ze haar seksuele actieradius vergroot. Al die amoureuze vakantieschermutselingen worden overigens kuis in beeld gebracht: een blote borst of bil is amper in de serie te zien.

Misschien miste u afgelopen maandag de eerste nieuwe aflevering van Costa!, getiteld Zon, Zee, Seks en Strippers, waarin Katja Schuurman (als de bi-seksuele Frida), Froukje de Both (Agnetha), John Wijdenbosch (Björn) en andere discomedewerkers in Spanje terugkeren na een lange winter in Nederland. Om te voorkomen dat hun disco aan een projectontwikkelaar wordt verkocht, zetten ze alles op alles om klanten te winnen: ze organiseren een zelfbedachte stripshow. En misschien mist u aanstaande maandag ook deel 2, getiteld: Zon, Zee, Seks en een Koelcel, waarin Bart van de Costa!-crew aan de vakantievierende Berdien een `mooie eerste keer' belooft. Geen zorg.

PARADIJSELIJKE DROMEN

Bij iedere videotheek is Costa! de film te huur, die alle elementen van de serie bevat. Deze video of cd bekijken volstaat. In de film zit een thema dat rechtstreeks uit de paradijselijk toeristische droomwereld van Gauguin komt: namelijk dat je in een warmer oord een nieuw leven kunt beginnen, een nieuwe identiteit kunt aannemen. Daan Schuurmans en Georgina Verbaan zijn de belangrijkste personages in de film: hij is een Costa!-klantenlokker (een `propper') die zich sufneukt met Vlaamse, Zweedse en andere vakantievierende meisjes, zij een onzeker meisje-met-beugel dat met oudere zussen mee op vakantie gaat. De film volgt hun moeizaam opbloeiende romance. De sleutelscène heeft plaats in de keuken van Georgina's vakantieappartement, waarbij beiden elkaar de naakte waarheid over hun miserabele leven in Nederland bekennen: hij is een mislukte atheneum-scholier die, omdat zijn vader hem verstoten heeft, al in Nederland als glazenwasser aan de kost moet komen, zij is een afgewezen beugelbekkie.

In het koude Nederland zijn ze mislukkelingen. Maar in het warme Spanje hebben ze een nieuwe identiteit: ze zijn succesvol in de disco-danswedstrijd, en in de liefde.

Costa! op tv: elke maandagavond 21.20u,

Nederland 2

Ian Littlewood, `Sultry Climates,

Travel Sex since the Grand Tour',

uitg. John Murray;

Nancy Mowll Mathews, `Paul Gauguin,

An Erotic Life', uitg. Yale University Press

Michel Houellebecq, Platform,

uitg. De Arbeiderspers