Kakofonie van triviale herinneringen op bandjes

Herinneringen zijn kwetsbaar en veranderlijk, zegt regisseur Atom Egoyan. Voor een Canadees museum maakte hij een installatie met oude bandrecorders: de techniek legt het verleden stil.

Je luistert naar gebabbel op een bandje bestemd voor een geëmigreerde neef in Canada. ,,Dit is een gesprek in het huis van je moeder'', zegt een mannenstem met Brits accent. ,,Dit is oom Stanley. Je moeder is hier, en tante Ruth en oom Alec. Wen je al een beetje aan je nieuwe leven daar?''

Het blikkerige geluid komt uit een bandrecorder van Philips. Het is een ouderwets apparaat, maar nog prima in staat om die incidentele, vergetelijke momentopname uit de Britse huiskamer keer op keer af te spelen: ,,Dit is een gesprek in het huis van je moeder'', klinkt het opnieuw.

Bandrecorder en opname maken deel uit van Hors d'usage (`Buiten Gebruik'), een installatie van de Canadese kunstenaar en cineast Atom Egoyan in het Musée d'Art Contemporain de Montréal. Egoyan, bekend van films als The Sweet Hereafter, Exotica en Ararat, verkent in de expositie de relatie tussen technologie en het menselijk geheugen. Bandrecorders als een soort geheugenmachines.

Maar dan anders. De opnamen zijn fysiek tastbaar en kwetsbaar, en ze zijn statisch. Dit in tegenstelling tot menselijke herinneringen, zegt Egoyan in een toelichting. ,,Ons natuurlijke geheugenproces maakt het mogelijk om dingen te vergeten. Bepaalde beelden worden gezeefd en getransformeerd, zodat onze herinneringen anders zijn dan de realiteit. Technologie maakt juist een afdruk van deze ervaringen en legt ze absoluut vast in de tijd.''

Er staan zo'n 35 oude bandrecorders kriskras in een donkere zaal van het museum. Fragiel, magnetisch lint loopt vanaf het hoge plafond, via wieltjes, geluidloos door de apparaten. Pas als een bezoeker enkele seconden voor een recorder blijft staan, speelt deze zijn opname af.

Het resultaat is een vreemde kakofonie van telkens terugkerende, onbeduidende opnamen uit de jaren vijftig en zestig, zowel muziek als gesproken woord. Eén band bevat een lezing van een tienerjongen. Op een ander zijn Scandinavische volksliedjes te horen. En op een derde, gemaakt in 1967, zingt een zevenjarige Egoyan zelf, met een hoog stemmetje, Do-Re-Mi uit The Sound of Music.

De bandrecorders zijn bijeengebracht na een oproep van Egoyan aan de inwoners van Montréal. Boven de apparaten worden op televisieformaat beelden geprojecteerd van de handen van de deelnemers die de spoelen aanbrengen. Zij hanteren een herinnering, bevroren in tijd, die anderen nu toevallig kunnen waarnemen.

Behalve om hun bandrecorders vroeg Egoyan de deelnemers ook om voor de camera herinneringen aan de apparaten op te halen. Deze interviews worden in het midden van de zaal op de vloer geprojecteerd, zodat een wisselwerking ontstaat tussen het menselijk geheugen en de technologische opnamen.

Hors d'usage bouwt voort op Krapp's Last Tape, een toneelstuk van Samuel Beckett uit 1958 dat Egoyan twee jaar geleden verfilmde met John Hurt in de hoofdrol. Daarin luistert een 69-jarige man naar opnamen van zichzelf die hij dertig jaar eerder maakte. Hij komt zijn eigen herinneringen tegen, ook al is hij sommigen ervan vergeten. De recorder wordt zo zijn sterkste verbinding met zijn eigen verleden. ,,Het toneelstuk is zo fascinerend omdat het het vermogen weergeeft van technologie om onze ervaringen te verrijken, terwijl ze ons ook kwelt'', verklaarde Egoyan. ,,De technologie geeft ons een ervaring terug op een manier die heel pijnlijk kan zijn.''