Geld maakt niet gevoelig

Vandaag stemt Ierland opnieuw over uitbreiding van de Europese Unie. Ook als het eerdere `nee' nu een `ja' wordt, blijft het de vraag hoe een land dat zoveel aan Europa heeft te danken, zo anti-Europees kan worden. Over wapens, een sproetenmeisje en het ontbreken van een warm gevoel van eindelijk-thuiskomen-in- Europa.

Met ronkende motoren manoeuvreren ze naar de kade, de Avro Warrior, de Paraclete en de Western Endeavour. Uit de toeristenfolder zou je misschien kunnen opmaken dat Ierse vissers alleen in pittoreske houten schuitjes varen, terwijl ze pijprokend een kreeft ophalen. Maar tussen de zeekastelen in Killybegs, de grootste vissershaven van Ierland in het ruige noordwestelijke graafschap Donegal, wordt die illusie ruw verstoord.

Water kolkt, kabels spannen zich over de kade, stalen slurven worden van het dek naar buiten gedraaid en beginnen een zilveren stroom in gereedstaande vrachtwagens te spuiten. Ierland mag geen zware industrie hebben, maar dit komt aardig in de buurt. Gevangen met computergestuurde netten op een paar dagen varen afstand in de Atlantische Oceaan worden honderdduizenden horsmakrelen hier aan land gepompt. Op tafel zul je ze niet gauw in een herkenbare vorm vinden, al schijnt er in Afrika een markt voor te zijn. Ze worden vermalen en gekookt. Om er kattenbrokjes van te maken. En surimi natuurlijk, de kunstmatig gekleurde en op smaak gebrachte populaire stukjes nepkrab. In Killybegs is vis vooral een delfstof.

Het gaat niet goed met de Ierse vissers. Veel kleinere schepen liggen aan de steigers te wachten op de sloper en geen van de grotere is langer dan een paar maanden per jaar op zee. Nu tweederde van alle vissoorten in de Europese wateren door overbevissing met uitsterven wordt bedreigd, heeft Brussel ook de Ieren hard aangepakt. De vangstquota zijn met meer dan de helft verminderd en de totale tonnage van de Ierse vissersvloot moet dit jaar eenvijfde kleiner worden.

De vissers vrezen dat deze sanering duizenden banen kost. En dat complete kustgemeenschappen, waar buiten de visserij vaak nauwelijks werk te vinden is, zullen wegkwijnen. Met steun van hun regering sloten ze zich dit jaar daarom woedend aan bij het protest van hun Spaanse, Portugese en Franse collega's tegen het ,,onbarmhartige'' Europese visserijbeleid.

Daar komt nog iets bij. Brussel neemt misschien, maar gaf tot nu toe ook gul. `Gebouwd met geld van de Europese Unie' staat op een groot blauw bord aan de gevel van de fonkelnieuwe visveiling in Killybegs. Precies zulke borden staan overal in Ierland. Bij rotondes, snelwegen en busbanen, bij bibliotheken, musea en ziekenhuizen en ontelbare bouwputten. En ook waar ze niet hangen zie je hoe Ierland sinds zijn toetreding tot de Europese Gemeenschap in 1973 dankzij de miljarden uit Brussel is veranderd van een armenhuis in een moderne samenleving. Sterker, het is twijfelachtig of de armzalige Ierse vissector zonder die subsidies wel had kunnen overleven, laat staan tot de modernste van Europa zou behoren, zoals nu het geval is.

Dit jaar strijken Ierse vissers en boeren samen nog 1,4 miljard euro op. Daar zijn ze dankbaar voor, maar ze zijn ook bang dat de subsidies opdrogen als Europa per 2004 wordt uitbreid met tien, merendeels arme en agrarische landen. ,,Het leven is al moeilijk genoeg zonder nieuwe EU-leden'', zegt een van de mannen op de kade, terwijl hij met een spade ijs in een bak schoffelt. Een man in de vismijn, die net zomin zijn naam wil noemen, valt hem grijnzend bij. ,,Na eeuwen zijn we onafhankelijk van de Engelsen. Waarom zouden we ons dan nu aan Brussel uitleveren?''

Deze twee mannen vullen vandaag zeker geen `ja' in, nu Ierland in een cruciaal referendum stemt over uitbreiding van de Europese Unie. Zo tonen de vissers van Killybegs – en honderdduizenden andere teleurgestelden – de paradox waar Ierland én Brussel mee worstelen. Waarom keert een land dat zoveel te danken heeft aan de EU en geldt als pro-Europees zich af van Europa?

Waarom zou het de kansen die het zelf heeft gekregen misgunnen aan de nieuwkomers, merendeels uit het voormalige sovjetblok, die hun economische en politieke toekomst hebben verpand aan het lidmaatschap van de `Europese familie'?

Veertien van de vijftien EU-regeringen hebben het Verdrag van Nice, dat de uitbreiding bestuurlijk regelt, goedgekeurd. Ierland laat als enige zijn bevolking zelf beslissen. Voor de tweede keer. In juni vorig jaar verbijsterden de Ieren de rest van Europa door `Nice' met 54 tegen 46 procent af te wijzen.

Dit tweede referendum is zowel bepalend voor de plek van Ierland in Europa als voor de toekomst van Europa zelf. Het staat wel vast dat een tweede Iers `nee' de Big Bang van 2004 op zijn minst zou vertragen, mogelijk met jaren.

Ierland zou er ook zichzelf mee in de voet schieten, vindt Pat Cox, de Ier die het Europees Parlement voorzit en die nu als een wervelwind over het groene eiland raast om een `ja' te bepleiten. ,,Ierland heeft een generatie lang onderlinge afhankelijkheid verkozen boven onafhankelijkheid in isolement'', aldus Cox. ,,Door die brug over te gaan hebben we stagnatie ingeruild voor gunstige kansen. We zijn het aan onszelf en toekomstige generaties verplicht om ons aan die beproefde weg naar het succes te houden.''

Maar de echte vraag die Ierland en de andere EU-landen zich vroeg of laat moeten stellen, is niet economisch of politiek. Het is de vraag waarom Europa er nauwelijks in is geslaagd bij zijn burgers emotionele en culturele loyaliteit te kweken. Europa betaalt met één munt, heeft een blauw wapentje met gele sterren op zijn nummerborden en reist op een Europees paspoort. Maar wat voelen we erbij, behalve argwaan over de verre, ongekozen, koude en abstracte bureaucratieën van Brussel en Straatsburg?

Preuts

Bertie Ahern, eerder dit jaar herkozen als premier, heeft veel geleerd van het vorige `nee'. Dat de afwijzing te wijten was aan de lage opkomst, bijvoorbeeld. Nog geen derde van de 2,7 miljoen stemgerechtigde Ieren nam de moeite, waardoor de fanatiekere tegenstanders de doorslag gaven. De lauwheid van de voorstanders had toen zeker te maken met de slappe overheidscampagne.

Dat is nu wel anders. Het pro-Nice-kamp – de regeringspartij Fianna Fáil en alle andere grote partijen, de werkgevers, de meeste vakbonden en de kerk – hebben het land nu volgehangen met hun leuzen. Yes!, Vote Yes! en, in het Gaelic, Vótáil Tá!, schreeuwen affiches aan lantarenpalen en billboards je overal toe. `Ja!', voor de werkgelegenheid, voor een welvarend Ierland, voor groei, de toekomst in het algemeen en `ja!' voor de toekomst van deze kinderen, met een foto erbij van een vertederend sproetenmeisje.

Er zijn ook ludiekere ja-varianten, zoals de affiche van de jongerenafdeling van de oppositiepartij Fine Gael, waarop een meisje is te zien dat met gespreide benen op een jongen zit. Ze kussen elkaar en wat er onder hun luchtige kleding gebeurt, is niet te zien. ,,It's better 2 B inside'', staat erbij. Aanstootgevend voor preuts Ierland of niet, het houdt jongeren beter bij de les dan ,,gezeur over institutionele hervorming'', aldus de partij.

De tegenstanders schuwen de demagogie evenmin. Op een van hun omstreden affiches is een man te zien met een pistool tegen zijn hoofd en de tekst ,,Laat je niet bedreigen, stem nee!''.

Het anti-Nice-kamp wordt geleid door de Groenen en Sinn Féin, de harde republikeinse partij die Noord- en Zuid-Ierland wil herenigen, plus een reeks onafhankelijke parlementariërs en politici. Bij de laatste groep hoort ook Rosemary Scallon, die in 1970 als `Dana' het Eurovisie Songfestival won en daarna met een antiabortusprogramma in het Europees Parlement kwam.

Die bonte All Kinds of Everything-coalitie zegt niet egoïstisch tegen uitbreiding te zijn, maar gelooft wel dat Ierland in een groter Europa financieel en politiek wordt gemarginaliseerd. Dat het zijn traditionele neutraliteit zou moeten opgeven als de Europese Unie militair assertiever wordt. En dat er een versneld einde komt aan de economische boom van de Celtic Tiger door het toelaten van lagelonenlanden als Polen en Hongarije.

`Nee' hoopt ook steun te krijgen van alle Ieren die boos zijn dat hun opnieuw om hun mening wordt gevraagd. ,,Zeker net zo vaak tot we het gewenste antwoord geven?'' En van Ieren die premier Ahern willen straffen voor het breken van economische beloften en een reeks corruptieschandalen.

Of ze succes zullen hebben is de vraag. De bekentenis van één nee-politicus dat hij bijeenkomsten van een ultrarechtse Duitse partij heeft bezocht heeft hun zaak geen goed gedaan. De laatste peilingen suggereren bovendien een voorsprong voor het ja-kamp, van vier tegen drie. Maar vorige keer stonden ze ook voor in de peilingen. En het aantal zwevende referendumgangers is nog steeds erg hoog. ,,We zijn het keerpunt voorbij'', zegt een optimistische Pat Cox na een bijeenkomst in Portlaoise, in het vlakke midden van het land, waar hij een groep sceptische boeren probeert om te praten. ,,Er gaan nu veel meer mensen stemmen en daarbij zitten meer ja- dan nee-stemmers.'' Ahern en zijn vice-premier Mary Harney bleven tot deze week echter weigeren aan te nemen dat het `ja' al binnen is. ,,We moeten blijven vechten voor elke stem'', aldus Harney.

Michael Gallagher, hoogleraar politicologie aan Trinity College in Dublin, geeft ze gelijk. ,,Opiniepeilingen zijn bedrieglijk en de nee-stem kan nu óók hoger uitpakken'', zegt hij. ,,Als dit referendum ging over de vraag of Ierland lid moest blijven van de EU, zou er overweldigende steun uit de bus komen, maar zo simpel ligt het niet. Het ja-kamp zit ook in een prisoner's dilemma. Als ze te hard zouden roepen dat Ierland een buitenbeentje wordt als het `Nice' afwijst, lijkt het chantage. Maar als ze dat argument niet gebruiken, kun je dus kennelijk net zo goed `nee' stemmen.

,,De Ieren zijn niet echt tegen uitbreiding, maar ze hebben de Unie altijd pragmatisch bekeken: meer voor het eigen financiële gewin dan voor het grote, warme gevoel van eindelijk-thuiskomen-in-Europa, al gaat het nog niet zover als de euroscepsis van de Britten. Zie het als vijftien mensen die naar de film willen. Daar kan er altijd eentje bij zijn die toch zijn eigen zin doordrijft en alleen naar het theater gaat.''

Theekopje

Sean Crowe is zo'n eigenzinnig type. Het is even wennen om de kersverse Sinn Féin-parlementariër uit een mistroostige arbeiderswijk van Dublin nu in pak met das glimlachend te zien schmoozen met de oppositie. ,,Wij willen de toetreding van andere landen heus niet blokkeren'', zegt hij boven een porseleinen theekopje tussen twee debatten in de Dáil, zoals het parlement heet. ,,Maar de kwestie-Nice is voor ons de aanleiding om een algehele revisie van de inrichting van Europa aan de orde te stellen.''

Zijn grootste bezwaar: Europa wil een supermacht worden, waarbij het bestuur onder leiding van de grote landen steeds centraler wordt ingericht en kleine lidstaten steeds minder te zeggen hebben. Na toetreding van de `nieuwe tien' zou Ierland bijvoorbeeld zijn huidige vaste Europees commissaris verliezen en een lager stemgewicht krijgen.

In de ogen van Sinn Féin is het Europese bestuur nog steeds ,,een bejaardentehuis voor afgeschreven politici'', maar die nemen niettemin steeds ingrijpender beslissingen, over de hoofden van de burgers heen. Dat kan volgens de republikeinen óók betekenen dat Ierland gedwongen kan worden soldaten te leveren voor een Europese interventiemacht die buiten de VN om optreedt.

De uitzonderingsclausule die de Ierse regering daarvoor na het eerste `nee' heeft bedongen is volgens Sinn Féin inhoudsloos. ,,De bedoeling was om tot een `Europa van gelijken' te komen'', zegt Crowe. ,,Maar `Nice' zorgt ervoor dat sommige landen gelijker worden dan anderen.''

Crowe staat niet alleen. Neem de boeren die in een hotel langs de snelweg in Portlaoise zijn samengedreven om naar Pat Cox te komen luisteren. ,,Ik verklaar met mijn hand op de bijbel dat er niets in het Verdrag van Nice staat dat Ieren dwingt in een Europees leger te dienen'', zegt de parlementsvoorzitter. Hij verklaart ook dat Ierland nu de dure plicht heeft te helpen bij ,,het verwijderen van de laatste steen van de Berlijnse Muur'' en dat Ierland zonder zijn EU-lidmaatschap nog steeds een ,,stagnerend stuk van de Engelse economie'' zou zijn. Om te besluiten met een ,,Please, please, please, stem zaterdag `ja'.''

Maar op Tom Mulhall en zijn buurman, twee veeboeren die met frisgeboende koppen in dichtgeknoopte tweedjasjes op de achterste rij zitten, maken Cox' smeekbedes op het oog niet bijster veel indruk. ,,Ik twijfel nog steeds'', zegt Mulhall. ,,Ik blijf bang dat we onze subsidies aan de Polen kwijtraken. En dat we steeds minder in de melk te brokkelen hebben. Misschien stem ik wel `ja'.'' En dan, met een twinkeling in de ogen: ,,Maar weet u, wij laten hier niet het achterste van onze tong zien.''

Neem ook nog één keer de Ierse vissers. Hun bond besloot vorige week, na een jaar talmen, zijn leden aan te raden toch maar `ja' te stemmen. Dat gebeurde toen de regering-Ahern toezegde hun zaak binnen het Europese landbouwoverleg nog sterker te bepleiten. ,,Het is in ons belang om `Nice' te steunen, want dan worden we aan de vergadertafel serieuzer genomen'', zegt Sean O'Donoghue, directeur van het visserijschap in Killybegs. ,,Maar de hele kuststreek blijft volkomen gedesillusioneerd en wij kunnen onze leden niet voorschrijven wat ze moeten stemmen.''

Rucola

Gedesillusioneerd? Je zou het niet zeggen in Dublin, met zijn overvloed aan internationaal theater, zijn bruisende caféleven met studenten uit alle windstreken, zijn boekhandels met de laatste bestsellers uit Duitsland en Amerika en zijn mondiale kunstcircuit. Behalve Irish stew met aardappels kun je er ook geroosterde zwaardvis en rucola bestellen. In Cork en zelfs in Galway, aan de eenzame westkust, draaien dezelfde films als in Amsterdam of Frankfurt. Ieren rijden in dezelfde auto's als inwoners van Parijs en Londen. Ze hebben dezelfde internetproviders en vliegen met dezelfde lowbudget-maatschappijen naar dezelfde vakantiebestemmingen als de Denen en de Zweden. En in de supermarkt staan dezelfde merken mineraalwater en mayonaise als in Madrid en Milaan.

Ze betalen soortgelijke belastingen en hebben zich aan dezelfde milieu- en verkeersregels te houden. Zeker, je kunt er niet zomaar abortus laten plegen, maar als de drogist de Durex van de toonbank zou halen, zou er oproer ontstaan.

Integratie en globalisering hebben van de Europese culturen en economieën communicerende vaten gemaakt. Alleen associeert niemand dat met een `Europees project'. Ook dat is een paradox, die niet uniek is voor Ierland: hoe meer `Europa' het dagelijks leven openlegt, hoe onzichtbaarder het zelf wordt.

Het Europese project is een succes, betoogde de Britse eurocommissaris Chris Patten vorig jaar in het tijdschrift Prospect. ,,Door hun traditionele vorm van nationale soevereiniteit te delen met andere landen winnen de Europese naties een nieuwe vorm van soevereiniteit, namelijk invloed op hun lot.'' En toch schiet Europa volgens Patten pijnlijk tekort. Want het is er niet in geslaagd ,,zijn burgers het gevoel te geven dat het hen werkelijk vertegenwoordigt''.

Als burgers het idee krijgen dat ze niet adequaat worden betrokken en geraadpleegd, zullen ze ook geen politieke verplichtingen meer voelen. Dat, aldus Patten, ,,is de les die getrokken moet worden uit het Deense `nee' tegen de euro en het eerste `nee' van de Ieren.'' Om er een dreigend maxime van de conservatieve denker Edmund Burke aan toe te voegen: ,,Als wetten vijanden van de mensen worden, worden zij de vijand van de wetten.''

De Ierse regering erkent dat Europa een `democratisch tekort' heeft. De afgelopen maanden hebben Ahern en een brede groep medestanders met een road show in alle hoeken van het land geprobeerd Europa beter aan de burgers uit te leggen. De Dáil heeft deze week een wet aangenomen die beleidsmakers verplicht alle Europese wetgeving beter en openlijk te toetsen in de volksvertegenwoordiging. ,,Wij zijn niet vervreemd van Europa'', zegt Pat Carey, een parlementariër van Aherns Fianna Fáil-partij. ,,Europa is niet dáár maar hier!''

Of de Ieren dat ook vinden, blijkt dit weekeinde. Als ze toch `nee' zeggen, zullen op het hele Europese continent de alarmbellen rinkelen. En als de EU via een procedurele achterdeur de uitbreiding er alsnog doorheenjaagt, zal de Unie de Ieren pas écht het gevoel geven dat ze er niet toe doen.

En dat is wel het laatste wat ook de andere deelnemers in het `Europese project' kunnen gebruiken. Zelfs na een Iers `ja' blijft voor Europa voorlopig gelden wat overal in Ierland te lezen is, niet op verkiezingsaffiches, maar naast al die bouwputten van een land dat langzaam maar onstuitbaar volwassen wordt: `Werk in uitvoering'.

Ierland laat als enige van de vijftien Europese regeringen zijn bevolking zelf beslissen

Waarom is Europa er nog niet in geslaagd bij burgers culturele loyaliteit te kweken?

De bijlage Thema is helemaal gewijd aan de Europese uitbreiding.