Fatalisme, misantropie en schuld

Het romandebuut van Simon van het Reve, zoals Gerard Reve zich in 1947 noemde, gold decennialang als te verbaal om te visualiseren. Dat het verhaal ook nog eens lag besloten in de herinnering van generaties Nederlanders, maakte verfilming nog hachelijker. De avonden bestrijkt de laatste dagen van het jaar in het leven van de jongvolwassen Frits van Egters temidden van zijn ouders, broer en vriendenkring. Frits' maalstroom van bespiegelingen en bezweringen stuwen de alledaagse gebeurtenissen in dit `winterverhaal' voort. De eenzelvige, zich aan het ouderlijk milieu ontworstelende post-puber Frits laveert tussen fatalistische, misantropische gedachten en gevoelens van schuld en mededogen.

Rudolf van den Berg, die de verfilming in 1989 aandurfde, koos voor een natuurgetrouwe weergave van het romandecor. Het bedompte interieur van de vijftiger jaren, de pruttelende pan op het fornuis, de nadrukkelijk aanwezige radiomuziek, de grauwe straten en grachten, alles ademt dezelfde sfeer. Hoogtepunten uit het verhaal zijn vrijwel letterlijk overgenomen: de morbide dialogen tussen Frits (Thom Hoffman) en Maurits Duivenis (Pierre Bokma), de slurpende, boerende en winden latende vader (Rijk de Gooyer) die door zijn zoon voortdurend wordt gesard en de huiveringwekkende oudejaars-scène waarin de moeder (Viviane de Muynck) bessen-appelsap voor wijn houdt.

Met de interpretatie van het boek kan je alle kanten uit; de vele dromen vormden een dankbaar object van Freudiaanse duiding. In De avonden zijn sluimerend aanwezige thema's gesignaleerd van religieuze, homoseksuele en sadomasochistische aard, waarvan de jeugdige auteur zich destijds ternauwernood bewust was. De makers van de film hebben de ontluikende (homo)seksualiteit van de hoofdpersoon als motief gekozen. Daartoe zijn gebeurtenissen bedacht, die in het boek niet voorkomen. Zoals Frits' vrijscène met Bep Spanjaard. Zijn gesol met speelgoedkonijnen wordt in de film eveneens geseksualiseerd. Ook toont Frits bijzondere belangstelling voor het door de makers verzonnen personage Wim, die zich later voor de trein stort. Frits wil aan het eind van roman en film iets aan zijn vader zeggen, maar vindt de woorden niet. Zodra de filmkijkers weten dat Wim zelfmoord pleegde wegens zijn homoseksualiteit, weten we ook wat Frits zijn vader eigenlijk had willen zeggen. Daarmee is expliciet gemaakt wat onbenoemd had moeten blijven.

De avonden (Rudolf van den Berg, 1989, Nederland). Ned.1, 23.40-1.37u.