Een land van ruimhartige plattelanders

Tien nieuwe landen komen in 2004 bij de Europese Unie, als alles goed gaat. Wie zijn die nieuwkomers? Deel zeven: de Slowaken.

,,Andy Warhol? Ja dat is onze beroemdste zoon.'' Breed grijnzend staat de dorpsherder trots te zijn. De koeien die het dorp hem heeft toevertrouwd, staan relaxed te grazen in een sappige weide. Over zijn ene schouder draagt hij een roestig klapstoeltje. Je kunt tenslotte niet de hele dag blijven staan. Over zijn andere een `broodtasje' waaruit een flesje sterke drank steekt.

De herder weidt zijn koeien in een vallei in het verre oosten, op de grens met Oekraïne. Land van Roethenen (een Slavische minderheid) en Uniaten (orthodoxe katholieken), land van armoede en oorlog waar de voorvaderen van de beroemde popart-artiest begin vorige eeuw uit wegvluchtten.

Vandaag is de vallei in diepe rust gedompeld. De herder en zijn koeien zijn het enige dat beweegt. Het contrast met de hectische LSD-scène van Warhols The Factory in het schreeuwerige New York van de jaren zestig, kan niet groter. Toch is de herder trots: ,,Hij was één van onze zonen die het ver geschopt heeft!'' Slowakije is een land van ruimhartige plattelanders.

Even buiten Prešov, honderd kilometer naar het westen, loopt een dikke boerenvrouw met zware tassen naar een bushalte. Voor haar lopen twee zigeunerkindertjes met nog meer tassen. Alle tassen bulken van de aardappels en groenten die ze uit haar groentetuin in het dorp heeft gehaald. Als ze een auto ziet, steekt ze haar hand op. Zonder enige schroom stapt ze in de buitenlandse auto en begint in bijna onverstaanbaar dialect te ratelen. De zigeunerkindertjes die haar tassen hebben gedragen, roepen nog dat ze `iets' zouden krijgen. ,,Misschien volgende keer'', lacht ze triomfantelijk. Ze heeft de kinderen even mooi bij de neus genomen.

De weg van het dorp naar de stad voert langs een enorm fabriekscomplex. De `boerenvrouw' blijkt er boekhoudster geweest te zijn. Nu is ze met pensioen en leeft van de groentetuin in haar oude dorp. Ze wil precies weten wie de `baas' van ons gezelschap is. ,,Aha, u bent dus de baas. Mag ik u feliciteren!'', schettert ze volgens de regels van de enige maatschappelijke hiërarchie die haar bekend is. Ze barst van de nieuwsgierigheid. ,,Oh, u schrijft over zigeuners? Dat is héél belangrijk. Dat moet de wereld goed weten.''

Eenmaal aangekomen bij de communistische hoogbouw waar ze woont, krijgt ze tranen in de ogen als blijkt dat we geen tijd hebben om mee naar binnen te komen. ,,Komt u toch mee, het eten staat in een handomdraai op tafel'', smeekt ze bijna.

Bratislava, de hoofdstad, ligt nog weer tweehonderd kilometer westelijker. De stad is door de Donau verbonden met Wenen, dat op vijftig kilometer afstand ligt, en Boedapest, op bijna tweehonderd kilometer. De Oostenrijkers noemen Bratislava `Pressburg', de Hongaren `Pozsony'. Praag ligt op tweehonderdvijftig kilometer, en in een andere wereld.

In Bratislava wordt geen traan gelaten om de fluwelen scheiding van Tsjechië. Integendeel, sinds de onafhankelijkheid van 1993 is de stad tot leven gekomen. Het oude centrum is opgeknapt, autovrij en opgeluisterd met speelse beelden. Tot diep in de winter zitten de Slowaken op de terrasjes tevreden bier en wijn te drinken.

Een prima basis om de landspolitiek te volgen. Na een paar uur heb je bijna alle politieke spelers van het land wel een paar keer voorbij zien komen. Glanzende auto's met vlaggetjes geven aan welke ambassadeurs waar zitten te eten. Nog glanzender auto's met donkere ramen, waar de nieuwe rijken en de heren van de maffia zich ophouden.

Even leek het bijna mis te gaan met de politieke toekomst van dit Midden-Europese Madurodam. De Slowaken konden maar moeilijk afscheid nemen van de autocratische leider Vladimír Meciar, die het land naar de onafhankelijkheid leidde maar vervolgens het democratische spoor bijster raakte. Op het allerlaatst is het toch nog goed gekomen. De `buitenwereld' denkt dat Slowakije bewust en overtuigd vóór Europa heeft gekozen. Maar zo eenduidig is dat niet. Veel Slowaken hebben Meciar laten vallen omdat hij, op hun kosten, zijn huis te protserig heeft laten verbouwen.

Wat niet wegneemt dat Slowaken zéér pro-Europees zijn. Ze verwachten dat de rest van het continent hen zal helpen bij het oplossen van het Roma-vraagstuk. Ze verwachten dat ze zullen kunnen reizen en werken waar ze willen. Ze verwachten dat nieuwe ondernemers nieuwe banen zullen scheppen. Maar ze verwachten vooral ook dat ze met rust gelaten zullen worden en dat ze hun plattelandscultuur ongehinderd zullen kunnen voortzetten.

Eerdere afleveringen op www.nrc.nl

    • Renée Postma