De flow van Csikszentmihalyi

Frank Heckman wil sportland Nederland meenemen op een reis naar het land waar goud en glorie blinkt. Aan de hand van zijn kennis en visie kan hij topsporters en coaches inzicht geven in hun kwaliteiten. Mogelijk is de 52-jarige avonturier in het land van de bewegende mens zijn tijd nog vooruit. Maar is niet elke nieuwe beweging een avontuur?

Het liefst had hij met de Nederlandse sportcoaches een bezoek gebracht aan Delphi. Voorafgaande aan de Olympische Spelen van 2004 in Athene naar het klassieke centrum van de wereld, in de nabijheid van de plaats waar eeuwen geleden de eerste Spelen plaats hadden. Een spirituele reis vol herinneringen aan tradities en mystiek. Maar zo ver wilden de Nederlandse reisleiders van het Nederlands Olympisch Comité ondanks hun jacht naar goud en glorie nog niet gaan.

Zo blijft het project Reis van de Held dat Frank Heckman in samenwerking met technisch directeur van NOC*NSF Joop Alberda ontwierp `beperkt' tot een vijftal clinics in eigen land. Sessies waarin de olympische kandidaten stapsgewijs `instrumenten, processen en technieken' krijgen aangereikt om hun prestaties te verbeteren. Aan de hand van de stappen `De start van de reis', `Koers zetten', `Reisgenoten', `De tegenslag', `De laatste etappe', `Heldenverhalen' en `De terugkeer van de held' worden Nederlands (toekomstige) sporthelden op een voor Nederland exotische manier wegwijs gemaakt in de mentale voorbereiding op het ultieme sportmoment, de olympische finale.

`Zijn we hier in Nederland al aan toe?' werd Heckman, de grote inspirator van het project, al toegeroepen. Maar intussen hebben zich al wel honderd zogenoemde A-sporters en coaches ingeschreven voor de Reis die volgende week met een `kickoff' met een paar mini-clinics begint. Heckman glimlacht bij het noemen van de woorden `al aan toe'. Een beetje Hollands, vermoedt de 52-jarige directeur van Spirit in action, een praktijk voor organisatievernieuwing. Maar met zijn specialisaties op vele disciplines die met bewegen in relatie tot emotie te maken hebben opgedaan in Engeland, Frankrijk en tien jaar Verenigde Staten herkent Heckman de frictie tussen angst en houvast: ,,Vaak heeft men angst voor wat men heimelijk verlangt.''

Heckman laat zich niet weerhouden grote persoonlijkheden uit de hele wereld uit te nodigen in Nederland over hun fascinatie te komen praten. De Amerikaanse oud-schaatskampioen Eric Heiden meldt zich in Nederland om de Nederlandse olympiërs mee te laten delen in zijn mentale ervaringen. De Amerikaanse viervoudig Tourwinnaar en oud-wereldkampioen Lance Armstrong komt. De Noorse oud-schaatskampioen Johann Olav Koss is zeer geïnteresseerd, maar komt niet. De Nederlandse schaatsheld van weleer Ard Schenk komt wel, om over zijn obsessie, tegenstander Kees Verkerk, te praten. De Nederlandse coach van Zuid-Korea tijdens het wereldkampioenschap voetbal van 2002, Guus Hiddink, komt evenals gerenommeerde sportpsychologen uit Nederland, Engeland en Australië, zoals John Syer.

Helaas komt de allerwegen als beste sportcoach van de laatste vijftien jaar bestempelde Phil Jackson niet. Jackson, de coach die de Chicago Bulls zes keer kampioen van Amerika maakte en de Los Angeles Lakers twee keer. De man die basketbalego's als Michael Jordan en Shaquille O'Neal vormde, is een druk man. Sinds Jacksons boek Sacred Hoops einde jaren tachtig is verschenen, waarin hij zijn ervaringen met Jordan, het zenboeddhisme, indiaanse rituelen van de Dakota-stam, religieuze invloeden aan de hand van zijn leven als zoon van ouders die beiden predikant waren, en zijn ervaringen met drugs als marihuana en LSD beschrijft, sinds dit meesterwerk zou deze Amerikaan een voorbeeld moeten zijn voor iedereen die openstaat voor groepsprocessen. Zijn kennis wil in Nederland nog niet aarden. Jammer, dat deze man niet door Heckman bereid is gevonden naar Nederland te komen.

Jackson is een van die mensen die al jaren geleden al doorgrondde dat sportprestaties groeien door het principe van de verbinding, zoiets als teamgeest. ,,Jackson zei tegen de beste basketballer aller tijden, Michael Jordan: `je mag niet meer dan twintig punten maken vandaag', terwijl Jordan gewend was er veertig of vijftig per wedstrijd te maken. Hij gaf hem en andere spelers boeken, literatuur maar ook fotoboeken, waarin ze zichzelf konden herkennen. Jackson overtuigde zijn spelers van een gemeenschappelijk vertrekpunt. Samen bidden of mediteren, voor een wedstrijd aan de voet van een altaar of een kop van een buffel. Gemeenschappelijke symbolen creëren. Spelers met elkaar laten praten over elkaars inzichten, hoe ze elkaar kunnen aanvullen. Jackson is een verlichte geest in sportland.''

Maar wat Heckman vooral fascineert is de beweging. De dans die de mens doet om zich te kunnen uitdrukken, waar en waarom de motoriek hapert. Als sportleraar op een middelbare school zag Heckman aan kinderen die volgens de gangbare normen niet over de gewenste verstandelijke kwaliteiten beschikten, dat ze over andere, motorische, kwaliteiten beschikten kwaliteiten die door andere leraren werden genegeerd. ,,De beweging van een mens onthult iets. Misschien is hij geen intellectueel, maar dan toch misschien wel een danser of een talentvolle sportman.''

Heckman zag meer in de mens, hij wilde meer zien. Er was al zijn interesse voor martiale kunst, voor karate, judo, pentjak en andere oosterse gevechtsmethoden, waarin de kracht van de aandacht een hoofdrol speelde. Hij kwam in Engeland in contact met Rudolf Laban, de uitvinder van het dansnotatiesysteem, balletbewegingen die op schrift worden gesteld. Het verschil tussen functie en expressie fascineerde hem. ,,Want we willen geen mensen die robots zijn, we willen mensen met expressie, in de dans, in de sport en in onze onmiddellijke omgeving. Als je je vrij kunt bewegen, ook als je onder druk staat, dan is dat toch geweldig. Dat is toch vrijheid. Zo vrij moet een talentvolle sporter zich toch voelen.''

Heckman verwijst naar het gevaar dat jonge talentvolle sporters, maar ook talenten op ander terrein, bedreigt. ,,Voordat je weet dat je talent hebt, bemoeit een ander er zich al mee. Ouders, jeugdleiders, coaches, scouts. Voordat een talent zijn talent kan ontplooien, is hij al in een keurslijf geperst, vol opdrachten en formules. De vraag is hoe een talent zijn talent kan behouden, zich vrij kan blijven voelen. Wat is nu echt van mij? Wat van een ander, een coach of een goedwillende ouder? Het gaat om de ontplooiing van het talent. Dus luisteren en kijken naar het talent. Dat vergt aandacht en geduld.''

Sportpsychologie ofwel mentale training staat in de Nederlandse (sport)samenleving nog op een bescheiden niveau, meent Heckman. Mogelijk is het gewoon een gevolg van de Nederlandse cultuur, de starheid en de angst om te zoeken en dan iets te vinden. De sportpsychologie krijgt niet gemakkelijk voet aan de grond omdat Nederland nog niet klaar is voor mensen die de wereld willen veroveren. De voetbalwereld, met name, leeft van oude wetten. ,,In Amerika is een winnaar een bijzonder mens, in Nederland nog vaak een uitslover. Maar is het niet zo dat je uitdagingen moet aangaan om het beste of het hoogste te bereiken. Dus moet je zoeken naar de talenten in je lichaam en geest en ze proberen te ontwikkelen door training, introspectie, relaxatie en meer.''

Heckman hij studeerde organisatiekunde aan de universiteit van Chicago en was organisatieadviseur van bedrijven als Motorola, AT&T, Xerox en Arthur Andersen introduceerde in 1998 bij terugkeer op zijn geboortegrond het begrip `flow'. Flow is een uitvinding van de Hongaars-Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihaly. Csikszentmihalyi bestudeerde bij 800 creatieve mensen zoals wetenschappers en schrijvers de beleving wanneer zij in de opperste staat van uitdrukking waren. Kortgezegd komt het erop neer dat Flow de optimale beleving is waarbij je bewustzijn gevuld wordt met ervaringen die in harmonie met elkaar zijn. Gevoelens, verlangens en gedachten vloeien op de Flow-momenten naadloos in elkaar over. Flow doet zich doorgaans voor wanneer iemand zijn vaardigheden maximaal moet benutten om een maximale uitdaging te kunnen volbrengen. Een Flow-ervaring is veel gekoppeld aan een bezigheid die je boeit en waarin je opgaat. Tijdens deze belevenis zijn je gevoelens, verlangens en gedachten in harmonie met elkaar. Je maakt, zogezegd, gebruik van je eigen stroom energie.

Als directielid van het outplacement-bureau Van Ede&Partners; haalde Heckman twee jaar geleden de hoogleraar uit Chicago voor een lezing naar Nederland. Nu acht hij de tijd rijp de ideeën van Csikszentmihalyi op de sport over te dragen. De Australische sportpsychologe Susan Jackson projecteerde Csikszentmihalyi's theorieën als eerste op de sport. Heckman: ,,Je durven verliezen in wat je doet, is een belangrijk uitgangspunt voor een sporter.'' Voor de Spelen van Sydney in 2000 probeerde hij al met sporters in een evaluerend gesprek te praten over beleving en overgave. Een roeister die met een judoka praat en zich laat fascineren door de manier waarop een ander zijn sport beoefent. ,,Dat geeft een band. Overeenkomsten, herkenningspunten, thuiskomen daar doe je het voor.''

Zo heeft Heckman al enkele Nederlandse sporters na `Sydney' kunnen boeien met praatsessies. Van schaatser Erben Wennemars tot judoka Jessica Gal. ,,Er heerst een mythe dat sporters die zich in afzondering begeven, als beste zijn voorbereid. Dat is niet zo. Je sport voor elkaar, met elkaar en door elkaar. Mensen zijjn sociale dieren. Ze hebben elkaar nodig om zich prettig en behaaglijk te voelen, dan presteren ze het beste. Weten waarvoor en voorwie je het doet. Je talent ontwikkelt zich het beste als je ergens kunt thuiskomen. Dat zal ook in onze clinics ter sprake komen.''

Heckman verwijst naar een ander fenomeen: Johan Olav Koss, de Noorse schaatskampioen die door schade en schande wijs is geworden. ,,Pas na een bezoek aan de psychologen Heidi en Bente-Marie Ihlen kwam hij erachter dat hij anderen nodig had om te presteren. Dat hij anderen moest helpen om een team te vormen, een broederschap te creëren. Gedeelde ambities, gedeeld verdriet, maken mensen gewaar van wat en wie ze zijn. Na dat bezoek aan de zusjes gooide hij de verkramping van zich af en won hij drie olympische titels. Koss werd bevrijd. Hij werd vrij, hij koppelde zich aan anderen, zonder zich vastgeklonken te voelen.''

De Reis van de Held, het project dat Heckman met de hartverwarmende inspraak van goudjager en Team de Mission voor Athene 2004, Joop Alberda, heeft mogen lanceren, is afkomstig uit het brein van de geschiedkundige Joseph Campbell. Heckman werd gegrepen door diens idee en hoopt dat Nederland zich laat meevoeren op deze odyssee. ,,Misschien is men er nog niet aan toe'', beseft Heckman. ,,Maar het is goed als je mensen helpt grenzen te verleggen en nieuwe uitdagingen te zoeken. Een reis is een avontuur op zoek naar nieuwe mensen, bewegingen en inzichten. Elke nieuwe beweging is een avontuur.''