München verwerkt moderne kunst

In München opende onlangs een nieuw museum voor moderne kunst. Een ruim en licht gebouw waar kunst alle ruimte krijgt en de architectuur voor bijzondere doorkijkjes zorgt. De kern van de collectie was ooit Hitlers `entartete Kunst'.

Een oudere, frêle dame, krap 1,70 meter, worstelt met een metershoge glazen deur. Een portier schiet te hulp, de dame moppert.

Binnen wordt ze stil. Klein en kwetsbaar staat ze in een immense rotonde met een doorsnee van 30 meter. Haar blik gaat omhoog, 22 meter, naar een majestueuze glazen koepel waardoor het licht van een uitbundige herfstzon naar binnen valt. De Pinakothek der Moderne van architect Stephan Braunfels ontvangt bezoekers in een imposante leegte.

Naast musea voor antieke kunst, voor oude meesters (Alte Pinakothek) en voor de negentiende eeuw (Neue Pinakothek) heeft de museumwijk in de Maxvorstadt in München nu ook een waardig onderkomen voor kunstuitingen uit de 20ste en 21ste eeuw.

Met de opening, vorige maand, van `Der Moderne' werd niet alleen een lacune in Münchens Kunstareal gesloten, maar werd ook definitief afgerekend met de precaire verhouding tussen stad en moderne kunst. In 1937 stelden de nazi's in München de `entartete Kunst' tentoon, gelijktijdig met een expositie goedgekeurde kunst in het Haus der Deutschen Kunst. Na de oorlog waren van de collectie moderne kunst nog maar zes werken over. De rest was weg: geconfisqueerd, verkocht, vernietigd. Wat uit die zes werken is gegroeid is nu te zien in Braunfels' nieuwbouw. Tussentijds was een deel van de collectie provisorische ondergebracht in Hitlers Haus der Kunst, nu een expositieruimte zonder eigen collectie, waar Chris Dercon, nu nog Boijmans van Beuningen, volgend jaar juni directeur wordt.

Van buiten heeft Braunfels' witte rechthoek iets van een te deftig uitgevallen fabriekshal. Van binnen imponeert het daarentegen met ruimte, licht, en een voorname en consequent doorgevoerde kleurstelling: als het niet wit is, is het grijs. De grote showtrappen die vanuit de rotonde vertrekken zijn van lichtgrijs terracotta. De gaanderijen op de eerste en de tweede verdieping, de plafonds, de muren: spierwit. Het cafetaria, de garderobe, de kassa, de museumshop, de wc's: wit en donkergrijs. Ook de onontbeerlijke plattegrond is niet aan de strenge kleurenleer ontsnapt.

De entree maakt indruk. Maar waar is de kunst? Het gebouw biedt onderdak aan vier collecties, maar in de hal is er nauwelijks iets van te zien. Braunfels neemt de tijd. Pas aan de voet van de breed uitwaaierende trappen zet de kunst krachtige accenten. In het oosten daalt een felgekleurde plastic guirlande uit het plafond neer, in het westen duikt een zwarte plastic fantasiehaai vervaarlijk naar beneden. Uit een kelder meldt zich een paternoster in een koker van glas met tientallen mobiele telefoons, plastic flessen, sportschoenen en skateboards.

Welke trap eerst? Wegwijzers ontbreken, de rotonde dwingt naar links noch rechts. De plattegrond somt de rijkdom op en maakt de keuze alleen nog maar moeilijker.

De Pinakothek der Moderne is veel meer dan een schilderijenkabinet. Op de eerste verdieping pronken de kunstwerken van de Bayerische Staatsgalerie Moderne Kunst. De kelder is gereserveerd voor een kleine greep uit de 50.000 gebruiksvoorwerpen van de Staatscollectie voor toegepaste kunst. Op de begane grond hebben de maquettes uit de architectuurcollectie van de Technische Universiteit München en grafiek uit de Staatliche Graphische Sammlung een plek gevonden.

Bijna alle disciplines zijn onder één dak samengebald. De rotonde geeft zo toegang tot Beckmann, Braque, Beuys en Baselitz (boven), tot stoelen van Thonet en Breuer (beneden), tot ontwerpen van Schinkel en Le Corbusier in het noorden en tot grafische werken van Klimt en Klein in het zuiden. Architect en museum hopen dat de bezoeker de collecties niet alleen als afzonderlijke verzamelingen beziet maar zoekt naar dwarsverbanden tussen kunstenaars. Braunfels maakte van zijn rotonde daarom geen gesloten koker maar biedt overal doorkijkjes. Zo ontstonden indrukwekkende vergezichten, soms over een lengte van 100 meter, dwars door het gebouw.

Wie ondanks de oproep tot multidisciplinaire blikverruiming gewoon in zaal 1 begint wordt onthaald op Duitse expressionisten. De zaal is gewijd aan werken die Sofie en Emanuel Fohn eind jaren dertig konden redden. De Fohn's verkochten destijds hun verzameling klassieke schilderkunst en kochten van de nazi's werk van de `ontaarde' expressionisten om ze in de jaren zestig te schenken aan de Staatsgemäldesammlung.

De Pinakothek heeft veel te danken aan privé-initiatief. De nieuwbouw werd mogelijk gemaakt door een uiterst actieve en succesvolle stichting en de collectie ontving veel schenkingen. De CSU-regering van deelstaatpremier Edmund Stoiber pronkt graag met haar goede daden voor de kunsten. De feestelijke opening werd zelfs vervroegd zodat kanselierskandidaat Stoiber vlak voor de verkiezingen goede sier kon maken. Maar voor Der Moderne was nooit bijster veel geld beschikbaar. Het megamuseum (12.000 vierkante meter) mocht niet meer dan 200 miljoen mark kosten. Toen begin jaren negentig een kostenoverschrijding van 30 miljoen dreigde, blokkeerde het Beierse parlement het project tot het tekort met privé-middelen was gedicht. Later leidde het krappe budget steeds weer tot problemen. Zo bleek de imposante koepel al meteen na oplevering te lekken omdat de opdracht aan de goedkoopste firma was gegund en niet aan het bedrijf met de meest ervaring.

De jarenlange schermutselingen zijn voor de bezoeker nu nog hooguit amusante voetnoten. Picasso en Beckmann hangen aan smetteloos witte wanden bij neutraal vallicht, de superformaten van Warhol en Baselitz krijgen alle ruimte en in de design-afdeling zijn Volkswagens op spectaculair gestapeld.

In een aparte zaal verkondigt Beuys het `Einde van de 20ste eeuw' met een verzameling basaltblokken. Pipilotti Rist toont met de installatie Himalaya Goldstein's Stube (1998/99) alvast het toegenomen belang van videokunst in de 21ste eeuw. Ze maakt de speurtocht naar het samenspel van genres heel eenvoudig: uit grote fotocollages, meubels, korte filmpjes, muziek en gedempt licht ontstond een wonderlijke kamer.

De Pinakothek der Moderne is dagelijks geopend van 10-17.00 uur, donderdag en vrijdag tot 20.00 uur. Op maandag gesloten. Entree 9 euro. Informatie: www.pinakothek-der-moderne.de