Mijn kapsel is mijn triomf

Unless is de titel van het boek. De titels van de hoofdstukken van de nieuwe roman van Carol Shields zijn al net zulke ach's, zulke anderzijdsen, mitsen en maren. In het leven van Reta Winters, een schrijfster van toegankelijke romans, die met een lieve man en drie dochters in een voorstad van Toronto woont, gaat het van nevertheless, naar whatever en otherwise – en yet. Reta Winters verzucht vaak dat alles anders is geworden. Haar leven heeft uit kabbelend geluk bestaan, maar nu is er iets gebeurd. Zonder aanwijsbare reden is Norah, haar oudste dochter, gestopt met haar universitaire studie. Ze zit nu in Toronto naast een metro-ingang met een bordje om haar nek waarop `Goodness' staat, en ze bedelt. `Hoe kan ze het verdragen', vraagt Reta zich af. `Koud beton. Vuil. Ongekamd haar.' Zelf draagt Reta sinds jaar en dag een volmaakte wrong in het haar. `Ik beschouw mijn coiffure als een van mijn grootste prestaties in het leven. Echt, ik meen het.' De afgrondelijkheid van het leven gevangen in bespiegelingen over kapsels, honden en huisinrichting.

Die manier van schrijven heeft Carol Shields onder meer de Pulitzer en de Orange Prize opgeleverd, maar ook veel mitsen en maren. Haar werk is schitterend, wordt doorgaans geconcludeerd, maar het blijft `woman's fiction', gericht op invoelbaarheid en herkenbaarheid, handelend over het alledaagse. Vrouwen vallen in de categorie `goodness'. `Greatness' daarentegen is voorbehouden aan mannen en hun Belangrijke Gedachten. Daarom noemde een recensent Shields hoofdpersoon Reta Winters `Een bard van het banale' en twijfelt ze zelf wel eens aan haar roman-met-kruidenwoordspeling-in-de-titel My Thyme is up.

Met Unless neemt Shields de handschoen op. Ze is erop uit aan te tonen in hoeverre `de grijze eenvoud van verdriet' juist in allesdaagsheden schuilt, en hoe krankzinnig het is dat de kwalificatie `woman's fiction' in feite altijd een diskwalificatie inhoudt. Daarom krijgen we het allemaal mee, in een bijna provocerende hoeveelheid, passages over de vreugde van schoonmaken, de schoonheid van een oude trapleuning, het humeur van de golden retriever. Daarnaast besluit Reta Winters dat de toestand van haar dochter voortkomt uit het inzicht dat er voor Reta zelf in de categorie greatness nimmer plaats zal zijn. Dus schrijft ze snerende brieven aan de professoren die literaire canons laten lopen van Mark Twain, via Fitzgerald, Hemingway en Joyce naar Beckett. Pardon? Waar is Woolf? Waar is Atwood, waar is Joyce Carol Oates?

Maar ze stuurt de brieven niet op. Het erkennen van verontwaardiging, verdriet en andere oncharmante emoties is al meer dan genoeg. Reta Winters maakt plannen voor een nieuw boek, Thyme in Autumn, dat somberder moet worden, vol `contradicties en irrationele zaken'. Maar het spreekt vanzelf dat dochter Norah inmiddels weer veilig thuis is, terwijl de golden retriever op de keukenvloer ligt te slapen, `warm in zijn prachtige jas van bont.'

In Unless eist Carol Shields het recht op om te schrijven zoals ze dat doet en bij de beoordeling van haar werk gevrijwaard te blijven van literaire vooroordelen. Een happy end is niet per definitie onliterair: `Dat betekent niet dat alles voor altijd en altijd goed zal zijn, het betekent alleen dat er voor vijf minuten een balans is bereikt binnen de marge van het kwetsbare tekstuele niveau van het boek.'

Toch is het moeilijk Carol Shields op basis van Unless gelijk te geven. Niet alleen omdat ze de relativering uit het oog verliest en ze haar critici te zelden bespot met een Grote Gedachte, zoals de jaren tachtig als `het grote tijdperk der muffins'. Het gaat vooral mis omdat in dit boek de verhouding zoek is. Het aangrijpende verhaal over een vrouw die haar dochter kwijt is en een dochter die zichzelf kwijt is, verliest elke urgentie in die comfortabele kussens van Martha Stewart-bespiegelingen. Om Norah's vieze haren gaat het meer dan om Norah zelf. Reta Winters mag dan kwader zijn geworden, ze denkt er niet aan haar woede in iets anders om te zetten dan een verzuchting. `There's rage everywhere', verzekert een van Reta's vriendinnen haar tijdens een gesprek over het wereldleed op een van hun koffieafspraken. Overal, maar niet in dit boek.

Carol Shields: Unless. Fourth Estate, 214 blz. €17,95

    • Maartje Somers