De val van het kabinet

De Standaard

Met de val van het kabinet-Balkenende en wellicht de tweede verkiezingen in amper zes maanden wordt de Nederlandse politiek verplicht de bittere kelk tot de bodem te ledigen. Wat is er nog over van dat nuchtere, hoffelijke politieke bedrijf dat onze noorderburen zo kenmerkte? Geen spaander. Het voorbije jaar is een annus horribilis geworden. [...]

Jan-Peter Balkenende, het onbeschreven blad, moest [...], samen met de verslagen liberalen, in zee met het samenraapsel dat zich als Lijst Pim Fortuyn (LPF) op de erfenis van zijn stichter beriep. Geen ogenblik is die formatie echt stabiel gebleken. Naarmate de LPF aan beschamend intern gekrakeel ten onder ging, verloor ook de premier geloofwaardigheid. Dat hij het zo lang liet aanmodderen, kan hem en zijn partij in de komende campagne zuur opbreken. Bij de verdeling van de LPF-buit kunnen de verslagenen van 15 mei – PvdA, D66 en VVD – nog verrassend uit de hoek komen.

Intussen zijn na dit behekste politieke jaar wel al enkele positieve en ook voor export bruikbare conclusies te trekken. Eén daarvan is dat het bij tijd en wijle goed is als leiders die het contact met de bevolking verloren hebben, eens flink worden dooreengeschud. De regenten weten nu dat een democratische sanctie voor gebrekkig bestuur altijd mogelijk is. Maar ook de kiezer heeft een paar lessen geleerd. Hij voelt nu dat hij, als het erop aankomt, het politieke bedrijf wél kan beïnvloeden. Maar hij beseft intussen wellicht evenzeer dat het doel van politiek besturen is, niet louter het uitzenden van signalen.

Daarom is een tweede conclusie van onschatbaar belang: politiek is niet in eerste orde een zaak van personen, wel een van groepen die zich bundelen rond ideeën. Het gaat dus over ideeën ingebed in structuren. Beide zijn onontbeerlijk. Het is misschien een beetje vervelend en soms zelfs verstikkend, maar het is niet anders.

De illusie wekken dat je uit dat proces straffeloos schakels kunt wegnemen, is gevaarlijk. Wie het doet voorkomen dat bestuur een zaak is van individueel opererende burgers, bewijst de democratie geen dienst. De politiek wordt na deze incidentrijke episode weer wat saaier, maar de schok zal niet licht worden vergeten.

Trouw

[...] Er moest na 15 mei recht worden gedaan aan de uitspraak van de kiezers, maar de consequentie daarvan was dat een onervaren en van zijn leider beroofde nieuwkomer in de regering moest worden opgenomen. Het siert CDA-leider Balkenende dat hij voor dit avontuur, waarvan de risico's vooraf duidelijk waren, de verantwoordelijkheid heeft genomen. Hier gold simpelweg: iemand moet het doen. Er was trouwens geen alternatief. PvdA, GroenLinks, SP en D66 kozen voor de oppositie.

Het is in de afgelopen 86 dagen ook duidelijk geworden dat Balkenende er als premier alles aan heeft gedaan om er het beste van te maken. De breuk in de coalitie en het einde van het kabinet waren onvermijdelijk, toen duidelijk werd dat de LPF ondanks herhaalde verzekeringen dat het goed zou komen niet in staat bleek in eigen gelederen voor rust en stabiliteit te zorgen. De bewindslieden van LPF ruzieden zelfs door na de bijzetting van Claus met een interne breuk als gevolg en lieten het kabinet daarmee nauwelijks een andere keus dan zich over zijn eigen bestaan te beraden. Dat neemt niet weg dat er een keuze was. Het was wijzer geweest als de premier gewoon tot uitstel had besloten.

De wrange samenloop onderstreept dat `het gedoe' van de LPF een blamage voor de politiek heeft opgeleverd die zijn weerga niet kent. De groepering was tot op het bot onmachtig het mandaat van haar anderhalf miljoen kiezers politiek vorm te geven. Het was ronduit een aanfluiting.

Spiegelbeeldig levert dat de positieve les op dat een parlementaire democratie niet naar behoren kan functioneren zonder politieke partijen, het liefst partijen met enige ideologische kleur op de wangen. Dat wil dus niet zeggen dat we moeten terugkeren naar oude politiek, in de zin dat de politiek zich weer in haar professionele schulp terugtrekt.

De les van het afgelopen dramatische jaar is juist dat er nieuwe verbindingen moeten worden gelegd met de burgers. Als dat mede de inzet wordt van de nieuwe verkiezingen is er weliswaar tijd verloren maar veel gewonnen.

de Volkskrant

[...]Balkenende is [...] niet vrij te pleiten van de beschamende vertoning van dinsdagavond. Dat neemt uiteraard niet weg dat het de LPF was die, zoals fractieleider Mat Herben het plastisch uitdrukte, `het hout voor de brandstapel' aandroeg. Hij doelde op zijn eigen partij, maar het gold voor het kabinet als geheel.

De LPF heeft in alle geledingen het vertrouwen van de kiezers en van haar coalitiepartners beschaamd. Het voortbestaan van deze partij heeft geen enkele zin. De politieke aspiraties waarvan ex-minister Heinsbroek onmiddellijk na zijn ontslag blijk gaf, missen elke geloofwaardigheid. [...]

Links en rechts staan dus weer ouderwets tegenover elkaar. De herinnering aan acht jaar Paars is ver weg. De revolutie van Pim Fortuyn heeft het politieke landschap onherkenbaar omgewoeld.

Nederlands Dagblad

[...]De hoofdoorzaak van de kabinetsval ligt zonder enige twijfel bij de LPF. Deze nieuwe partij kreeg van de coalitiepartners alle ruimte zich om te vormen tot een serieuze partij. De manier waarop de LPF – in de Tweede Kamer, in het kabinet en als partij – die kansen stelselmatig heeft verprutst, is veelzeggend. Veelzeggend vooral voor de wijze waarop deze politieke beweging het mandaat van ruim anderhalf miljoen kiezers heeft verkwanseld.

Daarin schuilt een les voor de politiek. Andermaal is gebleken dat politiek ook een vak is. Partijen met veel ervaring lopen een groot risico als ze met een nieuwkomer toch een coalitie willen vormen. In het begin van de jaren zeventig gebeurde dat met DS'70. Nu breekt de onervarenheid en onbetrouwbaarheid van de LPF deze coalitie op. [...] Wat veel ernstiger is, vanuit het landsbelang gedacht, is dat met nieuwe verkiezingen voor de boeg er een tijdlang niet echt geregeerd kan worden.

[...] Bij alle onvermijdelijkheid rond deze kabinetsval overheerst geen gevoel van vreugde. Het aanzien van de politiek is de afgelopen tijd ernstig geschaad en kostbare tijd gaat verloren. Dat zijn aanzienlijke minpunten die dit kabinet heeft opgeleverd.

Algemeen Dagblad

[...] De onvermijdelijke val van premier Balkenende's ploeg van CDA, LPF en VVD is een ultieme bevestiging van de vrees die eerder dit jaar al bestond, dat dit land thans inderdaad alle kenmerken vertoont van politieke instabiliteit. [...]

De verwachtingen die door het uitermate pretentieuze kabinet-Balkenende zijn gewekt over `duidelijkheid en daadkracht', `herstel van waarden en normen' en `openheid en transparantie' zijn zonder uitzondering beschaamd. De naïeve kiezers die op 15 mei hoopvol op verandering aanstuurden, komen daardoor van een koude kermis thuis. De LPF ontpopte zich als een verzameling individuen die zonder vastomlijnde ideeën maar met eigen agenda's meenden hun gang te kunnen gaan. Volgens de regels van het cynisme vonden CDA en VVD dat niet erg zolang zij maar meestemden om hun programma uit te voeren. En dat heette dan `nieuwe politiek'.

Dat de kiezers na deze janboel een herkansing krijgen past in democratische verhoudingen. De LPF heeft haar krediet goedddeels verspeeld, terwijl CDA en VVD hun gemeenschappelijk geformuleerde plannen nu tot inzet kunnen maken van de verkiezingen. De strijd die zich daardoor aftekent zal in elk geval boeiender zijn dan de naargeestige moddergevechten van de afgelopen maanden. [...]

Rotterdams Dagblad

[...]Eén ding moet men degenen nageven die eerder dit jaar op het succes en de politieke erfenis van Pim Fortuyn afkronkelden: ze vechten hun meningsverschillen in relatief grote openbaarheid uit. `Achterkamertjespolitiek' lijken ze inderdaad wat minder te bedrijven. Velen konden daardoor de afgelopen tijd `meegenieten' van de gênante vertoningen waaraan een aantal LPF'ers een bijdrage leverde. [...]

CDA en VVD waren een onmogelijk experiment aangegaan door in zee te gaan met avonturiers en egotrippers die dachten dat politiek bedrijven geen vak is maar een bezigheid die op een achternamiddag is te leren. Met zo'n club is het moeilijk een land te besturen, laat staan het algemeen belang te behartigen. [...]

De Telegraaf

[...] Tegelijkertijd is het wel uiterst betreurenswaardig als door de kabinetsval nu ook het beleid dat de coalitie had uitgestippeld, verdwijnt. De aanzetten die al waren gedaan om grote problemen rond de wao, de gezondheidszorg, de criminaliteitsbestrijding en het vreemdelingenvraagstuk aan te pakken, moeten binnen de krappe financiële kaders die er zijn, dan ook worden voortgezet.