De barometer zakte van dag tot dag

VVD-leider Zalm wil de harde lijn in Europa aanhouden. De datum van de verkiezingen moet zelfs hierop worden afgestemd. Een linkse coalitie is uitgesloten

Eén verkiezingsthema staat voor de VVD al vast: de uitbreiding van de Europese Unie. Dat onderwerp is zo belangrijk dat volgens VVD-leider Zalm de datum van de vervroegde verkiezingen hierop moet worden afgestemd. Elf december lijkt hem een uitstekende dag. ,,Dan kunnen we nog de volgende ochtend als we de uitkomst kennen, het Nederlandse standpunt bepalen voor de Europese top in Kopenhagen op 13 en 14 december, waar over de uitbreiding van de EU besloten wordt.''

Op de avond van de val van het kabinet kijkt Zalm alweer naar de volgende stap: de verkiezingscampagne. Alleen als het demissionaire kabinet nog snel over Europa overeenstemming bereikt, komt de zaak misschien anders te liggen. Maar dan moet wel recht worden gedaan aan de `harde' opstelling van de VVD, dat de Europese commissie op ondeugdelijke gronden tien landen rijp acht om in 2004 in de EU te worden opgenomen.

De ook van het CDA gehoorde argumenten dat Nederland zich met zo'n opstelling buitenspel zou plaatsen in Europa, of dat Nederland er toch niets aan kan doen, kunnen Zalm niet overtuigen: ,,Kijk eens wat Thatcher vroeger met haar harde opstelling allemaal in Europees verband heeft weten binnen te slepen, of de Italianen. We moeten niet bang zijn.''

Europa is een voorbeeld van de ruimhartige wijze waarop de VVD-leider wil omgaan met de demissionaire status van het kabinet: er moet wel geregeerd worden. ,,We moeten niet te makkelijk zeggen: dit onderwerp vindt de kiezer niet prettig, dus laten we het maar controversieel verklaren en er niets meer aan doen. De kiezers waarderen oprechtheid, en doorzien kunstjes snel.'' Zo rekent Zalm er ook op, dat het Belastingplan doorgaat.

CDA en VVD hebben na de val van het kabinet verklaard de verwezenlijking van het `Strategisch akkoord' te zullen bepleiten – het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende. Logisch, vindt Zalm: ,,De koers van het Strategisch akkoord, wat betreft veiligheid en vreemdelingenbeleid bijvoorbeeld, kan het CDA met links absoluut niet volhouden, alleen met ons.'' Voor wat betreft een samenwerking PvdA-VVD na de verkiezingen – dat kan Zalm zich al helemaal niet voorstellen.

Maar het Strategisch akkoord is niet heilig, verzekert hij: er komt gewoon een ordentelijk VVD-verkiezingsprogramma, op de inhoud waarvan Zalm als lijsttrekker een stevige invloed denkt te hebben. Hetzelfde geldt trouwens voor de VVD-kandidatenlijst. En wanneer, zoals Zalm vurig hoopt, de verkiezingen de benodigde Kamermeerderheid voor de combinatie CDA-VVD opleveren, kan het Strategisch akkoord in formatie-onderhandelingen zonodig worden aangepast. ,,Tenslotte staan er nu ook dingen in, waar wij als VVD niet zo blij mee zijn: diverse inkomensafhankelijke regelingen, te veel subsidies voor maatschappelijke organisaties die beter hun eigen broek kunnen ophouden, geen doelmatigheidscriteria voor de publieke omroep, dat soort dingen.''

En dan is er nog een belangrijk ideologisch verschil tussen CDA en VVD. ,,Ik geloof niet dat je van het kabinet-Balkenende kunt zeggen dat het ons terugvoerde naar de jaren vijftig: de vooruitgang bleef gehandhaafd. Maar op dit gebied zijn er natuurlijk grote verschillen: wij zien de staat bijvoorbeeld niet als zedenmeester. Misschien kun je het CDA in dit opzicht reactionair noemen.''

Over de val van het kabinet zegt hij dat de aanhoudende verwikkelingen binnen de LPF de lust tot reconstructie deden vergaan. ,,De barometer zakte van dag tot dag. Toen we vanochtend overlegden met de VVD-bewindspersonen, en daarna met de fractie, durfde niemand meer met droge ogen te verzekeren dat een kabinet met de LPF het nog een tijd uit zou houden. Een week geleden dacht ik nog dat een reconstructie van het kabinet mogelijk was: twee ministers er uit, twee anderen erin.''

Heeft premier Balkenende het goed aangepakt? ,,Ach, vanuit de Kamer is dat moeilijk te bekijken'', zegt fractieleider Zalm. ,,Er zijn trouwens verzachtende omstandigheden: ik weet niet of een ander het beter had kunnen doen. Ik heb persoonlijk wel waardering voor mensen die, zoals Balkenende, geloof hechten aan wat een ander zegt. Alleen zijn veel uitspraken van LPF'ers dat zij hun problemen hadden opgelost, geen realiteit gebleken.''

Eigenlijk komen de verkiezingen voor de VVD te vroeg, meent Zalm. ,,Ik had graag meer tijd gehad om het vertrouwen in de VVD bij de kiezer te herstellen, liefst nog drieënhalf jaar natuurlijk.'' Maar hopelijk heeft de kiezer ook iets opgestoken van wat er deze week gebeurd is: ,,Wonderen in de politiek bestaan niet, en politiek is een vak. Het drama van de LPF is dat de verwachtingen zo hoog waren, maar niets ervan werd ingelost. De fractie was te onervaren, de bewindslieden moesten overal vandaan komen. Daarbij komt dat de LPF uit negatieve gevoelens was opgericht, die zich niet makkelijk in positieve energie lieten omzetten. Er bestond in die partij in ieder geval geen gezonde basis om het land vooruit te brengen.''

Zalms conclusie luidt dan ook: ,,De LPF is op emoties de regering in gekomen, en gaat er nu op de emoties van anderen weer uit.''

    • Raymond van den Boogaard