Zeven vragen over de crisis

Wat zal de gang van zaken zijn ná de val van het kabinet? Kan er nog worden gelijmd? Waarover beslist een demissionair kabinet? En wanneer zijn de verkiezingen?

Het einde van het kabinet is dichtbij. Als het vanmiddag of vanavond daadwerkelijk tot een val komt, heeft het kabinet-Balkenende de honderd dagen niet gehaald en een record gevestigd: sinds 1945 het kortst zittende kabinet. Zeven vragen over de nasleep.

Kan er nog gelijmd worden?

Een kabinet zonder de LPF-ministers Heinsbroek en Bomhoff is in beginsel mogelijk. Bomhoff en Heinsbroek gaan hun ontslag indienen, zo werd vanmorgen bekend. Een langdurig vervolg van dit kabinet zonder Heinsbroek en Bomhoff is gezien de voortdurende ruzies binnen de LPF en uitlatingen van CDA'ers en VVD'ers vanmiddag onwaarschijnlijk.

Wanneer zijn de verkiezingen?

Maximaal drie maanden na het ontbinden van de Tweede Kamer. De nieuwe kandidatenlijsten moeten zes weken van te voren bekend zijn. Het demissionaire kabinet bepaalt de datum. Als meest waarschijnlijke data werden vanmiddag in Den Haag 11 of 18 december genoemd.

Is het mogelijk dat de verkiezingen pas op 11 maart zijn, tegelijk met die voor de Provinciale Staten?

Dat is in theorie mogelijk. Een scenario dat gezien uitlatingen van VVD-leider Zalm sinds vanmiddag niet erg waarschijnlijk is, is dat er dan een rompkabinet wordt gevormd van CDA en VVD, dat de gedoogsteun krijgt van minimaal negen LPF'ers of van andere fracties. Het voordeel hiervan is dat CDA en VVD in een kabinet met een `missionaire' status zoveel mogelijk onderdelen van het regeerakkoord die betrekking hebben op 2003 kunnen uitvoeren. Bij dit scenario moet er de komende dagen een informateur of direct een formateur worden aangewezen. De Tweede Kamer zal dan begin volgend jaar worden ontbonden.

Worden de Miljoenennota en Rijksbegroting 2003 gewoon uitgevoerd?Als er geen rompkabinet wordt gevormd, dan gaat het kabinet-Balkenende `demissionair' verder. Het kabinet krijgt dan van de koningin de opdracht alles te doen wat in belang van het koninkrijk noodzakelijk is. Formeel hebben een demissionair kabinet en een ontbonden Tweede Kamer dezelfde bevoegdheden als in een missionaire periode. Zo blijft de ministerraad meestal besluiten over benoemingen van burgemeesters en hoge ambtenaren. Gebruik is evenwel dat alleen lopende zaken worden afgehandeld en geen controversiele voorstellen worden ingediend en uitgevoerd. Demissionaire ministers moeten de komende maanden gewoon hun begrotingen door de Kamer loodsen. In 1977, toen de vorming van het tweede kabinet-Den Uyl lang duurde en uiteindelijk afketste, werd door het demissionaire kabinet wel een begroting ingediend, maar de behandeling hiervan vond pas plaats in 1978.

Welke onderwerpen zijn controversieel en worden mogelijk niet uitgevoerd?

De Tweede Kamer bepaalt welke onderwerpen controversieel zijn en waarover dus geen vergaande beslissingen mogen worden genomen. Gebruikelijk is dat de coalitiepartijen zich ingeschikkelijk opstellen als de oppositie vindt dat onderwerpen controversieel zijn. Maar in deze situatie is het zo dat de hoofdlijnen van het regeerakkoord al in de Miljoenennota vervat en tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen in de Kamer behandeld zijn. De Algemene Financiële Beschouwingen, het laatste moment waarop er geld tussen de begrotingen van de ministeries geschoven kan worden, zijn deze week uitgesteld. Het behandelen van alle begrotingen in dit jaar wordt in ieder geval `agendatechnisch' een probleem, maar het is volgens Kamerleden haalbaar.

Kan het begrotingstekort oplopen doordat bezuinigingsvoorstellen controversieel worden verklaard?

Dat kan. Een van de onderwerpen waarvan in Den Haag wordt geacht dat hij controversieel wordt verklaard is de afschaffing van het spaarloon. Bij gelijktijdige invoering van de zogeheten verlofknip houdt deze maatregel per saldo een bezuiniging in van circa 600 miljoen euro. Ook de afschaffing van allerlei fiscale milieumaatregelen, een bezuiniging van een half miljard, zou controversieel verklaard kunnen worden. Hetzelfde geldt voor het afschaffen van de Melkertbanen en de geplande investeringen in de infrastructuur. Maar een demissionair kabinet zal ,,in het landsbelang'' proberen te voorkomen dat het begrotingstekort verder oploopt dan de huidige geraamde 0,5 procent'.

Wat kan nog meer controversieel zijn?

Eén van de speerpunten van het kabinet was de veiligheid. Afgelopen vrijdag keurde de ministerraad `het nationaal veiligheidsplan' goed. Onderdelen uit dit plan, waaronder het plaatsen van meer dan één veroordeelde in een gevangeniscel, vergt een wetswijziging die kans loopt controversieel verklaard te worden. Dat geldt ook voor het strafbaar stellen van illegaliteit. Ook van de voornaamste bezuiniging op de begroting van Onderwijs bestaat de kans dat die niet al vanaf begin volgend jaar wordt doorgevoerd.