Turkije gaat afrekenen met oude garde

De Turkse kiezers gaan een slachtpartij aanrichten in de algemene verkiezingen van volgende maand. De regeringspartijen moeten betalen voor de economische crisis.

Met een grimmige vreugde kijkt Ömer naar het verkiezingsaffiche van de partij van de Turkse premier Ecevit, waarop een vogel wegvliegt naar een betere toekomst. ,,Na de verkiezingen ligt dat vogeltje op zijn rug'', zegt hij, ,,met zijn pootjes omhoog''. De blik in Ömers ogen laat aan duidelijkheid niets te wensen: de Turkse verkiezingen op 3 november worden een electoraal bloedbad.

Niet alleen Ecevits sociaal-democratische partij dreigt volgens de laatste opiniepeilingen te worden weggevaagd. Ook voor de twee andere partners in de regeringscoalitie (de rechtse ANAP van Mesut Yilmaz en de ultranationalistische MHP van Devlet Bahçeli lijkt het doek te vallen. De reden is simpel: Turkije lijdt onder zo ongeveer de grootste economische crisis uit zijn geschiedenis. Veel Turken houden de regering daarvoor direct verantwoordelijk. En dus gaan zij de rekening vereffenen. ,,Ik heb gestudeerd aan de Marmara-universiteit'', zegt Gökmen. ,,Normaal zou ik zou werk moeten kunnen vinden. Maar ik zoek en vind niets. Hoe gelukkig ik ben? Ik ben zo gelukkig als het geld dat ik in mijn zak heb. En dat is buitengewoon weinig.''

Volgens cijfers van de Europese Commissie is de Turkse economie vorig jaar zeven procent gekrompen. Honderdduizenden mensen verloren hun baan en leven nu van dag tot dag. `Ooit was ik' is inmiddels vaak het begin van een conversatie in Istanbul. Het `maar nu' dat daarop volgt, is meestal van een ijzingwekkende somberheid.

In 1999, bij de vorige verkiezingen, was de sfeer wel anders. Toen was de Koerdische separatistenleider Abdullah Öcalan in Turkije gevangen gezet en de verkiezingscampagne was een groot feest. De oorlog in het zuidoosten zou stoppen, dacht iedereen, en Turkije zou aan een nieuw hoofdstuk beginnen. Een paar maanden later bood de Europese Unie Turkije ook nog eens het kandidaat-lidmaatschap aan, en toen leek het allemaal helemaal niet meer stuk te kunnen.

Maar het economische herstelprogramma van de regering liep spaak en na al die vreugde volgde een fikse kater. De zittende politici zijn in het beste geval incompetent en in het slechtste geval corrupt, denken veel Turken. En dus zijn het alleen de nieuwkomers die volgens de opiniepeilingen de kiesdrempel halen en in het parlement zullen komen. ,,Onze dorpsvereniging heeft vergaderd'', zegt een inwoner van Istanbul die oorspronkelijk uit Erzincan komt. ,,Vorige keer stemden we MHP maar die hebben ons met een kluitje het riet ingestuurd. Nu gaan we voor Tayyip Erdogan (de moslim-fundamentalistische ex-burgemeester van Istanbul) stemmen. Van de oude garde weten we dat het corrupte zakkenvullers zijn die niets voor het land doen, van hem moeten we het nog maar afwachten.''

Veel Turken denken net zo en dus ligt Erdogans AK-partij goed in de markt. De haat tegen het establishment is zo groot dat het de AK-partij alleen nog maar meer voor de wind ging toen de Kiescommissie besloot om Erdogan zelf wegens een eerdere veroordeling voor het reciteren van een `opruiend' gedicht niet tot de verkiezingen toe te laten.

Ook de linkse CHP van Deniz Baykal doet het goed. Deze heeft er voordeel van dat zijn partij de kiesdrempel (van 10 procent) in 1999 niet haalde en dus nu, ondanks haar lange geschiedenis, als nieuw overkomt.

Daarnaast kan de Jonge Partij – een reactie op de 75-plus van premier Ecevit – van zakenman Cem Uzan volgens de politieke goeroes op aanhang rekenen.

Maar zijn dit de nieuwe politici op wie Turkije wacht? Denken zij aan het land en niet aan zichzelf? Bij Cem Uzan, wiens familie het mobiele telefoonbedrijf Telsim bezit, zijn al de eerste vraagtekens geplaatst. Volgens critici zou een parlementszetel Uzan momenteel goed uitkomen omdat er in de Verenigde Staten een aanklacht van Nokia en Motorola loopt tegen Telsim, dat een grote lening niet zou willen terugbetalen. Een parlementszetel maakt Uzan immuun.

Volgens diezelfde critici is Uzan ook het meest besmet met wat veel analytici als de politieke `ziekte' van de oude garde zien: veel beloven, maar nalaten de beloften door te rekenen. Als Uzan aan de macht komt, geeft hij aan iedereen werk, heeft hij ettelijke malen laten weten. Maar hoe dat werk er moet komen is vooralsnog een open vraag. Niet door bijstand van het IMF want volgens Uzan heeft die institutie, die toch miljarden in de kwijnende Turkse economie heeft gepompt, er zo'n potje van gemaakt dat ze uit Turkije weg moet.

Maar ook voor de andere `nieuwkomers' valt verkiezingsretoriek moeilijk te vermijden. De CHP acht zichzelf zo betrouwbaar dat, als zij na de verkiezingen in het pluche komt, de financiële markten direct de rente fors naar beneden zullen bijstellen. En dat, aldus de CHP, bespaart de regering veel geld dat gebruikt kan worden voor leuke dingen voor de mensen.

Erdogan heeft laten weten te kijken naar de prijs van stroom en water en een lastenverlichting te zullen doorvoeren. Hij had een bijeenkomst met een aantal (ex)-eigenaren van banken die zo in de problemen zaten dat de regering hen onder curatele stelde.

Toen hij zich door een helikopter van een van die banken liet vervoeren, begon dat volgens critici toch wel heel erg op het handjeklap van het verleden te lijken, dat Turkije nu juist in het economische moeras deed belanden. ,,Maar wie kunnen we anders dan de nieuwkomers vertrouwen?'' zegt een inwoner van Istanbul die eerder MHP stemde maar nu zijn stem aan Erdogan zal geven.

De vraag is of dat iets zal oplossen. Want ook de internationale constellatie lijkt zich tegen de Turken te hebben gekeerd. Het lidmaatschap van de Europese Unie, de vaste rots in de branding van een verder onzekere toekomst, blijft veraf nu de Europese Commissie in haar uitbreidingsadvies geen datum geeft voor het begin van toetredingsonderhandelingen. Daarnaast dreigt een oorlog tegen Irak die ook Turkije hard zal treffen. ,,Nu komen de toeristen omdat Turkije zo goedkoop is'', zegt de kok van een viersterrenhotel in de wijk Aksaray, ,,maar dat is voorbij als de oorlog begint. En na een maand staat iedereen in het hotel dan op straat.''