Kabinet-Balkenende valt door LPF-chaos

De steun voor het kabinet-Balkenende is vanmorgen weggevallen. Algemeen wordt er in Den Haag vanuit gegaan dat op 11 of 18 december Tweede-Kamerverkiezingen worden gehouden.

Premier Balkenende zou vanmiddag in de Kamer een verklaring afleggen. De val van het kabinet-Balkenende betekent een record in de naoorlogse parlementaire geschiedenis. De coalitie van CDA, LPF en VVD heeft niet langer dan 87 dagen gezeten. Tevens is dit de tweede kabinetsbreuk in een jaar.

Vooruitlopend op de definitieve val hebben de LPF-ministers Bomhoff (Volksgezondheid) en Heinsbroek (Economische Zaken) vanmorgen hun ontslag aangekondigd. VVD-leider Zalm heeft vanmorgen bij premier Balkenende het vertrouwen in het kabinet opgezegd. Hij wil verkiezingen op 11 of 18 december, zo heeft hij vanmiddag gezegd. CDA-fractieleider Verhagen sloot zich hier even later bij aan. Verhagen heeft de premier vanmorgen verteld dat de CDA-fractie in de Tweede Kamer ,,grote problemen heeft met het functioneren van de LPF''. De meest waarschijnlijke mogelijkheid is dat het huidige kabinet exclusief de opgestapte LPF'ers in demissionaire status tot aan de vervroegde verkiezingen doorregeert.

Ook PvdA-leider Van Nieuwenhoven zei voorstander te zijn van verkiezingen in december. Bij de PvdA is nog onduidelijk wie dan de nieuwe lijsttrekker wordt. Deze moet uit de partij worden gekozen door de leden. Zalm en Verhagen verklaarden het huidige regeerakkoord tot inzet van de komende verkiezingen te willen maken. Zij zinspelen hiermee op een nieuw kabinet van CDA en VVD. Volgens recente peilingen zouden deze partijen een nipte meerderheid krijgen.

In een vanmorgen verstuurde brief aan premier Balkenende stelt vice-premier Bomhoff (Volksgezondeid) dat ,,gebrek aan respect en vertrouwen'' binnen de LPF tot zijn ontslagaanvraag heeft geleid. Bomhoff spreekt van ,,een onwerkbare situatie'', zonder namen te noemen van LPF'ers met wie hij slecht kon samenwerken. Bomhoff onderhield een slechte relatie met minister Heinsbroek (Economische Zaken).

Minister Heinsbroek zei vanmiddag, in een toelichting op zijn ontslagaanvraag, dat ,,gebrekkige democratische procesgang'' binnen de LPF ten grondslag ligt aan de kabinetscrisis. Hij uitte scherpe kritiek op de gang van zaken binnen de LPF-fractie, het interim-partijbestuur en binnen de groep van negen LPF-bewindslieden. Heinsbroek relativeerde zijn slechte relatie met vice-premier Bomhoff, waarbij hij aangaf dat deze wordt gekenmerkt door ,,onverenigbarheid van karakters'', maar waarbij geen politieke-inhoudelijke geschillen een rol zouden hebben gespeeld. Heinsbroek wilde vanmiddag niet aangeven of hij beschikbaar blijft voor een actieve rol in de politiek.

De kabinetscrisis volgt uit de `onwerkzame situatie' die is ontstaan in de LPF-fractie en in het LPF-deel in het kabinet. Vanmorgen besloot de LPF-fractie haar voorzitter Wijnschenk af te zetten en Mat Herben opnieuw tot fractievoorzitter te benoemen. Herben erkende dat het kabinet ,,verloren'' is. De VVD liet tevens doorschemeren geen vertrouwen meer te hebben in Balkenende als premier. Ook de oppositie heeft kritiek op het gebrek aan leiderschap van de CDA'er. Volgens PvdA en GroenLinks had Balkenende eerder het voortslepende geruzie in de LPF en tussen de LPF-ministers Heinsbroek en Bomhoff moeten beëindigen. Fractievoorzitter Verhagen (CDA) zei begin deze middag dat hij hoopt op een kabinet ,,Balkenende-II'' na de verkiezingen.

De oppositiepartijen PvdA, GroenLinks en SP toonden zich vanmorgen ,,niet verbaasd'' over het uit de hand lopen van de crisis in LPF en kabinet. ,,Dit moest wel fout gaan'', zei PvdA-leider Van Nieuwenhoven. GroenLinks'er Rosenmöller en Van Nieuwenhoven toonden zich ook zeer ontstemd over het moment van de uitbarsting van de crisis, die dinsdag kort na de uitvaart van prins Claus een hoogtepunt bereikte. Zalm noemde dat ,,vervelend''.

Het was vanochtend nog onduidelijk of en hoe de Tweede Kamer de komende weken de begrotingingen van de verschillende departementen zal behandelen. Ook het verwachte kabinetsstandpunt over de uitbreiding van de Europese Unie, dat eigenlijk gisteren had moeten worden vastgesteld, laat nog op zich wachten. [Vervolg KABINETSCRISIS: pagina 3]

KABINETSCRISIS

Bemiddeling bleek niet meer mogelijk

[Vervolg van pagina 1] De situatie escaleerde toen Bomhoff en Heinsbroek gisteravond aanvankelijk weigerden af te treden. De LPF-ministers De Boer (Verkeer) en Nawijn (Vreemdelingenzaken) meldden het negatieve resultaat van de bemiddelingspoging aan het begin van de avond aan minister-president Balkenende.

Daarna kwam de ministerraad voor crisisoverleg bijeen. Halverwege de avond schortte Balkenende het beraad op. Vice-premier Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD) verklaarde na afloop dat dit gebeurde om redenen van ,,piëteit'', waarmee de bewindsman de indruk gaf dat Balkenende niet op de dag dat de koninklijke familie van prins Claus afscheid had genomen, het ontslag van zijn kabinet wilde indienen bij de koningin. Het vervolg van het overleg van de ministerraad stond aan het begin van de middag om drie uur vanmiddag gepland.

CDA en VVD zagen gisteren nog een uitweg als de zeven overige LPF-bewindslieden Bomhoff en Heinsbroek zouden kunnen bewegen tot een vertrek. Dat lukte niet, zo kwamen de LPF-ministers Nawijn (Vreemdelingenbeleid) en De Boer (Verkeer) gisteravond aan premier Balkenende melden.

Balkenende verklaarde later op de avond, na uren durend crisisberaad, dat de situatie ,,zorgelijk'' was en dat het conflict in de LPF ,,de positie van het kabinet raakt''. Toen werd al aangenomen dat het kabinet op vallen stond, maar de premier zei alleen het vandaag tijd zou zijn om ,,daadkracht'' te tonen.

De overige zeven LPF-bewindslieden probeerden gisteren het tij nog te keren. Zij vroegen de Rotterdamse hoogleraar Van Schendelen om Heinsbroek en Bomhoff duidelijk te maken dat hun positie onhoudbaar was geworden. Dat gebeurde in de tweede helft van de middag, na de bijzetting van het stoffelijk overschot van prins Claus in Delft.

Zowel Bomhoff als Heinsbroek weigerden toen af te treden: Bomhoff verklaarde dat de LPF-fractie daarover vandaag een oordeel moest uitspreken. Vanmorgen raakte hij er van doordrongen geen steun binnen zijn partij meer te hebben en kondigde zijn ontslag aan.

Bomhoff zei dat hij verwacht dat hij terugkeert naar de wetenschap. Heinsbroek zou vanmiddag ook een toelichting geven op zijn vertrek. Van hem wordt aangenomen dat hij doorgaat in de politiek en mogelijk betrokken zal worden bij de vorming van een nieuwe partij, de de Nieuwe Partij Lijst Fortuyn, NLPF.