Trippeltrappel

Het zijn de stille getuigen van en deelnemers aan de menselijke geschiedenis. Je ziet ze op oude afbeeldingen en films van en over vroeger. Ze zijn zo vanzelfsprekend aanwezig als het gaat over ridders, de trekschuit, de koets, de tram, westerns, de mijnen, de aristocratie, het spel, strijd, oorlog en dood, dat ze vaak niet worden opgemerkt. Ze fungeren als figuranten. Toch is ons verleden ondenkbaar zonder hen. Zonder de paarden.

Het paard heeft gemaakt dat de mens sneller werd. Het heeft de geschiedenis van hele keizerrijken bepaald. [..] Het heeft het verkeer ontsloten tussen steden en dorpen. Het heeft sjokkend in de rosmolen de raderen van de mechanisatie in gang gezet. Voor vorsten betekende het paard een hoge status en voor schillenboeren een schamel bestaan. Het heeft zijn vloeiende gangen gebruikt voor ontspanning en vermaak van zijn ruiters, schreven Ton de Joode en Anthonie Stolk.

Zo is het maar net. Maar de invloed van het paard op ons bestaan gaat verder. Het paard speelt een minstens zo belangrijke rol in ons mentale landschap. Kijk naar de mythologie, de volksvertellingen, de filosofie, de literatuur, de pornografie, kortom naar de wijze waarop in verschillende culturen en door individuen het verleden wordt verteld, herinnerd en verduidelijkt. Het paard is daarbij onmisbaar. Er zijn talloze voorbeelden van.

Denk aan het paard van Troje dat in bekendheid kan wedijveren met de schone Helena. De mythologie kent Sleipnir, het achtbenige paard van de Noorse oppergod, die volgens allerlei ingewikkelde associaties uiteindelijk zou zijn veranderd in ons paard van Sinterklaas. In volksverhalen gaat het wel over het Witte Paard dat net als de Witte Wieven in de mist van het veen verscheen en ellende, dood en oorlog aankondigde. Groningen kent het paard van Ome Loek dat door zijn baas werd doodgehongerd en nog altijd herdacht wordt in een liedje en door een standbeeld. Denk waar het gaat om de media aan televisie-icoon Mister Ed, het sprekende paard. In de filosofie is de metafoor van het paard in het werk van Plato en Freud voor velen nog altijd belangrijk. Evenals het tragische verhaal over Nietzsche die op 3 januari 1889 in Turijn huilend een afgeranseld paard om de hals viel om daarna volledig in de waanzin weg te zakken.

Dan zijn er nog de verhalen over Alexander de Grote. Ze zouden leeg zijn zonder Bucephalus, zijn beruchte lievelingspaard. Alleen Alexander kon dit paard, dat zo wild was dat het mensen aan flarden scheurde, berijden. Dat kon hij omdat hij wist dat Bucephalus bang was voor schaduwen. Hij temde het door met het dier de zon tegemoet te rijden en het rustig toe te spreken. Geen ruiter kon hen bijhouden en Alexander en het dier werden onafscheidelijk. Toen Bucephalus op hoge leeftijd stierf bij de slag bij de Hydaspis, stichtte de strijdheer een stad ter ere van het dode dier. Door de verhalen over Bucephalus krijgt de intelligente en gevoelige held Alexander gestalte.

Ook voor vrouwen is het paard onmisbaar. De eerste feministische golf zou minder luisterrijk zijn zonder het paard. Denk aan Emily Davidson. Deze suffragette probeerde tijdens de Derby van 1913 een van de paarden van koning George de Vijfde, Ammer, bij de manen te grijpen om aandacht te vragen voor het vrouwenkiesrecht. Ze werd overreden, maar haar dramatische dood heeft haar tot heldin van de vrouwenbeweging gemaakt. Ook andere vrouwen zijn het paard dank verschuldigd. Lady Godiva zou een doodgewone naaktloopster zijn als zij geen paard had bereden. Niemand kent Anna Sewell, maar haar roman Black Beauty is onsterfelijk.

Het was een paard door middel waarvan Sewell haar ideeën de wereld in kon zenden. Met Black Beauty ageerde zij zowel tegen dierenmishandeling als tegen de belabberde positie van vrouwen in de Engelse samenleving van haar tijd. Dit laatste deed zij door in haar roman in te spelen op de vergelijkingen van paarden en vrouwen die werden gemaakt in de in die tijd zeer populaire Jack the Riding Master-pornografie, een bron van inspiratie voor schrijvers als Dickens en Wilkie Collins. In de Jack the Riding Master-verhalen draaide het om de onderwerping van de vrouw door haar als een paard te temmen en te berijden. Het tam maken van een van de merries uit Black Beauty, Ginger, wordt door Sewell beschreven als een groepsverkrachting met, althans volgens de analyse van literatuurwetenschapster Coral Lansbury, duidelijke verwijzingen naar de Riding Master-verhalen. Ginger wordt ingewijd om voortaan, zoals een vrouw betaamde, haar plaats te kennen in een door mannen gedomineerde samenleving.

De letteren zijn nog meer dank verschuldigd aan het paard. Denk aan de Russen, die zoveel woorden hebben voor het aanduiden van het edele dier. Waar zou hun literatuur zijn zonder het paard. Al die intriges en liefdes die zonder een boodschapper te paard niet plaats konden vinden. Tolstojs Oorlog en Vrede is wel de grootste paardenopera van de wereldliteratuur genoemd. En wat te denken van de autobiografie van het paard Cholstomier, waarin de filosofie van de Russische schrijver zo haarfijn uiteen werd gezet? Het paard is hierin niet alleen het voertuig voor de boodschapper, het is de boodschapper zelf.

Ook heden helpen paarden de mens nog altijd om betekenis te geven aan gebeurtenissen. Zo ook vandaag. Het geluid van hoeven op het steen van de straat begeleidde de belevenis van het volk. Tegelijkertijd prominent aanwezig en vanzelfsprekend dienstbaar aan het menselijke ritueel liepen de paarden door Delft.

Iedereen keek. Men weet het: acht voor een dode koningin en zes voor een ontslapen prins. De echo van de hoefslag is de echo van de herinnering en tegelijkertijd een aankondiging. Vol verwachting klopt ons hart. Want als de koets voorbij is en het volk verdwenen, dient het volgende paard zich alweer aan. Hij draagt een goedheiligman. Hulde aan het paard, my kingdom for a horse. Trippeltrappel trippeltrap.

    • Amanda Kluveld