Grappenmaker

Het zou natuurlijk uit zijn duim gezogen kunnen zijn, dat verhaal van Rijk de Gooyer dat hij van 1959 tot 1961 in Oost-Berlijn voor de CIA heeft gewerkt. Dat hij er 3.000 gulden per maand voor kreeg geloof ik in ieder geval niet. In koopkracht kwam dat bedrag ongeveer overeen met 7.000 moderne euro's. Hij deed het naar eigen zeggen om een borreltje te kunnen betalen, dus eigenlijk zou je ook nog de prijs van de DDR-borrel moeten weten. Dat je er een stevige slok van kon nemen rond 1960 is zeker.

Ik denk dat Rijk dat hoge bedrag heeft verzonnen om de jaloerse bewondering op te roepen van andere jongens van de gestampte pot die denken dat ze voor zo'n bedrag ook zouden willen spioneren, maar de rest van zijn verhaal geloof ik wel. En al zou het verzonnen zijn, dan is het nog interessant, omdat het laat zien dat je tegenwoordig als CIA-spion voor de dag kan komen zonder aan de schandpaal te worden genageld.

Dat was in de jaren zestig en zeventig wel anders. CIA-agent was een vreselijk scheldwoord. Vaak werd er niet eens mee bedoeld dat iemand echt spion was, maar dat hij zo slecht was dat hij er eigenlijk door de CIA voor betaald zou moeten worden. `Objectief' een CIA-agent, noemden de communisten dat.

Maar nu? ,,Ach, hij stond aan de goede kant'', wordt er gezegd. ,,Die geinige Rijk, altijd wat mee aan de hand.''

Ja, het was altijd lachen, gieren, brullen met Rijk de Gooyer en als hij niet zelf door de ruit van een kroeg werd geslagen deed hij het wel met een ander. Als je de trap van de Amsterdamse artiestensociëteit De Kring opging hoorde je dat lachen, gieren en brullen soms al en dan keerde ik maar weer om, dus of Rijk echt zo leuk was weet ik niet.

Spionage is in ieder geval niet leuk. Er was een zeker gevaar aan verbonden, want wie gepakt werd kreeg lange straffen, al werd hij na een paar jaar meestal vrijgelaten in ruil voor een Oost-Europese spion die hier was gepakt. Veel groter gevaar dan Rijk de Gooyer liepen zijn slachtoffers.

In de Volkskrant van gisteren zegt hij: ,,Ik moest in Oost-Berlijn infiltreren. Informatie verzamelen van communistische partijleden om ze chantabel te maken. De bedoeling was dat de Amerikanen ze dan als dubbelagenten konden gebruiken.''

Communistische partijleden, daar hebben we weinig sympathie voor. Zou Rijk de Gooyer echt aan zijn baas van de CIA hebben gezegd dat hij alleen mededelingen over partijleden wilde doen, vanwege zijn anti-communistische principes? En bovendien, die mensen van het theater en de film waar hij mee omging zullen vaak ook partijleden zijn geweest, zelfs als ze voor die partij geen enkele sympathie hadden.

Misschien heeft hij echt geen belangrijke informatie geleverd, hoewel dat voor de informant zelf niet altijd makkelijk te beoordelen valt, maar dit was dus de bedoeling: collega's bespioneren, zodat ze gechanteerd konden worden en ingelijfd als spion voor de Amerikanen.

En dan? Na een tijdje loopt die gechanteerde spion tegen de lamp, want de inlichtingendienst van de DDR was ook niet mis. Een lange gevangenisstraf wacht hem, want ruil tegen een Rus zit er voor hem niet in. Hij weet dat zijn kinderen alle hoop op een carrière kunnen opgeven.

Rijk wuift hem uit: ,,Geintje, man. Een mens moet toch een borreltje kunnen drinken?''

Mensen die onder het communisme leefden werden vaak in groot gevaar gebracht door grenzeloze naïviteit van westerse bezoekers. Bij een slimme man als Rijk de Gooyer denk je niet aan naïviteit, eerder aan meedogenloosheid.

    • Hans Ree