Moslims kunnen een voorbeeld nemen aan Claus

Voor het loyaliteitsconflict waarmee veel Nederlandse moslims worstelen bestaat een uitweg: niet de oorspronkelijke identiteit ten koste van alles willen behouden, maar die koesteren en ook openstaan voor verandering, betoogt Youssef Azghari.

Steeds meer Nederlanders vinden dat moslims gedwongen moeten worden ervoor te kiezen om alleen loyaal te zijn aan de hier heersende cultuur. De kern van de keuze is beperkt. Ben je voor de islam dan ben je tegen de liberaal-democratische cultuur en omgekeerd. Als je `moslim' antwoordt, ben je dus niet loyaal aan de Nederlandse grondwet. Klap je niet voor Hirsi Ali, dan steun je dus geen vrijheid van meningsuiting. Het lijkt wel of de Bush- doctrine `wie niet voor ons is, is tegen ons' zijn intrede heeft gedaan in de Nederlandse samenleving.

Loyaliteit is niet iets wat je dwangmatig opeist, maar wat je op natuurlijke wijze verdient. Prins Claus verdient alle lof, want hij heeft het loyaliteitsbegrip treffend verwoord. Bij de bekendmaking van de verloving tussen kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima antwoordde hij op de vraag hoe hij zich als Nederlander voelt: ,,Ik weet niet precies hoe het is om Nederlander te zijn. Ik heb verschillende loyaliteiten gekend. Ik ben Europeaan, wereldburger en Nederlander, ja, dat komt er ook nog eens bij.''

Met deze woorden heeft hij grote indruk op mij gemaakt. Hij plaatst het begrip loyaliteit in een breed perspectief. Zijn kijk en zijn open houding naar andere culturen getuigt van een pars pro toto-identiteit. De mens is een deel van het geheel. Daarom doen mensen zichzelf tekort als zij loyaliteit in enge zin verstaan. Altijd moeten kiezen tussen de ene of andere partij hoeft geen optie te zijn.

Uit recente studies is bekend geworden dat veel moslimjongeren in loyaliteitsconflict komen. Dat is vooral in de periode wanneer ze gaan nadenken bij wie ze horen. Ze moeten voor hun gevoel kiezen, voor de één of de ander. Vaak is het een opgelegde keuze. Een fout die dan wordt gemaakt is dat men de eigen loyaliteit eenzijdig neerlegt bij één partij. Dat is een misverstand, want niemand hoeft loyaal te zijn jegens slechts één partij of persoon. Er bestaan diverse loyaliteiten, bijvoorbeeld jegens je vrouw, kinderen, familie, vrienden, collega's, of de Nederlandse staat.

Het is dus ongewenst en onmogelijk om van iemand de exclusieve loyaliteit te eisen en hem of haar aldus meerdere loyaliteiten te onthouden. Hoe extreem een persoon loyaal kan zijn naar één partij blijkt uit een recent incident in China. Een hand van een Chinese arbeider werd gegrepen door een machine. Zijn collega's durfden de machine niet stop te zetten, omdat ze loyaal waren aan de regel dat alleen de chef op de rode knop mocht drukken. Toen ze de chef om hulp riepen was het al te laat. Dit drama zou in Nederland waarschijnlijk niet plaatsvinden, omdat inwoners hier als zelfstandige burgers worden opgevoed.

De Chinese cultuur lijkt in dit opzicht erg veel op hoe moslims de islamitische cultuur ervaren. Je mag niet afwijken van de groepsnorm, want het groepsdenken staat altijd boven de vrijheid van het individu. Mijn vader, die als gastarbeider naar Nederland kwam, heeft ook lang last gehad van het altijd voorop stellen van de eigen groep. Daarom heeft hij in het begin een flink deel van zijn salaris hier overgemaakt aan onze familie daar. Nu is zijn bijdrage beperkt tot de zomervakanties in Marokko. In dertig jaar tijd heeft mijn vader zich een stukje typisch westers individueel denken eigengemaakt.

Een dilemma dat altijd zal blijven is de vraag: naar wie moet je luisteren of wie moet je volgen als je in een tweede cultuur opgroeit: je persoonlijke normen en waarden, of die van het collectief? Gelukkig hoeven we hier niet elke dag bij stil te staan, omdat al heel veel dingen in de Grondwet geregeld zijn. Toch zie je in de media en de politiek dat de discussie over normen en waarden noodzakelijk is. Als de slogan van premier Balkenende `fatsoen moet je doen' wordt toegepast op loyaliteit dan is het geen waarde, maar een norm.

Het is onder meer een verdienste van Pim Fortuyn geweest dat men in Nederland scherper over de eigen normen en waarden is gaan nadenken. Tegelijkertijd weten we dat hij terugverlangde naar het overzicht en de orde van de jaren '50 toen iedereen wist waar zijn plaats was. Toen was ook het groepsdenken hier nog nadrukkelijk aanwezig. De jaren '50-mentaliteit krijgt onder Nederlanders helaas nu weer meer aanhang. Zo vindt men dat moslims nu niet alleen moeten integreren maar het liefst ook moeten assimileren en publiekelijk afstand moeten nemen van hun geloof.

Het is zeker waar dat migranten die zich niet openstellen voor de Nederlandse cultuur zichzelf stigmatiseren en buitenspel zetten. Maar het is ook waar dat assimilatie later kan leiden tot psychische (identiteits)problemen. We hoeven maar te kijken naar de oudere Indische Nederlanders om te weten dat de gedwongen assimilatie in de jaren '50 niet heeft gewerkt.

Een goede uitweg is dat iemand zijn oorspronkelijke identiteit niet ten koste van alles behoudt, maar koestert en openstelt voor verandering. Je verliest wat van je identiteit maar krijgt meer terug. Tijdens dit proces is het mogelijk om een dubbele loyaliteit te hebben. Dat kan zowel naar de eigen (moslim)achtergrond als naar het Nederlandse burgerschap. Een voorbeeld dat mij erg aanspreekt is een Israëlische Arabier die een paar weken geleden in Israël een zelfmoordaanslag in een bus probeerde te verijdelen, en zijn actie niet motiveerde vanuit zijn loyaliteit jegens de Palestijnen of Israëliërs, maar vanuit zijn menszijn.

Daarom is het zo jammer om nu al die verhalen te horen dat sommige jonge moslims radicale beslissingen nemen ten aanzien van hun culturele achtergrond. Ze worden of oerconservatief of nemen totaal afstand van hun moslimcultuur. Een belangrijke reden voor deze opstelling is dat veel moslimjongeren de druk die uitgaat van wat zij als dubbele loyaliteit ervaren, zowel naar de eigen familie- als omgevingscultuur, niet aankunnen. Echter, met enige aanpassing van wat jonge moslims onder loyaliteit verstaan is het wel degelijk mogelijk om zelfs meer dan twee loyaliteiten te hebben.

Loyaliteit is een dynamisch begrip, dat voortdurend aangescherpt moet worden aan tijd en ruimte. Loyaliteit moet je van niemand willen eisen, maar verdienen. Nederlandse moslims kunnen veel leren van de normen en waarden hier, zoals vrijheid en zelfkritiek maar men kan ook veel leren van moslimse normen en waarden, zoals zelfrelativering en verantwoordelijkheid en zorg voor de familie en naaste. Emancipatie van moslims in Nederland is in deze zin niet alleen een puur individueel proces, maar ook afhankelijk van de loyaliteit van de groep waarvan het individu weer onderdeel is.

Drs. Youssef Azghari is docent aan de Hogeschool 's-Hertogenbosch.