Van notabele naar beroepsgelovige

Vroeger was de dominee een notabele. Maar de relatie tussen een geestelijke en zijn gemeente is veranderd. Zijn status neemt af.

Een man in keurig zwart pak loopt door het dorp. Iedereen die hem passeert, begroet hem vriendelijk. Hij beantwoordt dat soms met het afnemen van zijn hoed, maar meestal houdt hij het bij een minzaam knikje. ,,Dominee'', zo zegt een vrouw schuchter, ,,ik heb uw hulp nodig.'' Ze maakt er zelfs een kleine kniebuiging bij. Wanneer de statige man in het zwart haar voorzien heeft van wijze raad, legt hij zijn grote, zware hand even op het hoofd van het zoontje van de vrouw, neemt afscheid met een goedmoedig hoofdgebaar en schrijdt voort in de richting van de grote pastorie naast de kerk.

Het is het beeld van de dominee van vroeger, zoals iedereen zich dat kan voorstellen. Maar de tijden zijn veranderd, de dominee staat niet langer op een voetstuk. Begin september van dit jaar pleitte Freek de Jonge, domineeszoon, voor eerherstel van de dominee. Hij verwerpt het idee dat predikanten alleen maar `intolerante moraalridders' zijn, zoals vele mensen hen tegenwoordig zien. De status die zijn vader nog had, is voorbij, vertelde hij in augustus in het weekblad Elsevier: ,,De dominee is nu ook al geschoffeerd. Het is iemand die met zijn kop tussen de schouders over straat sluipt.''

De dominee die eeuwenlang gold als een notabele, die dominee lijkt haast een bedreigde diersoort geworden. Sinds vorig jaar bij Bussum een pastoor op het treinspoor werd gebonden door een geestelijk gestoord gemeentelid, verschijnen steeds meer berichten in de media over geweld tegen predikanten. In Groot-Brittannië krijgen geestelijken zelfs taekwondo-les om zichzelf te kunnen verdedigen. Een initiatief dat decennia geleden nog ondenkbaar leek. Dominees zijn verworden tot ,,een soort NSB'ers, mensen die iets geloven wat niet mocht bestaan'', verwoordde Freek de Jonge het in de pers.

Hoe vinden dominees hun veranderde positie zelf? Hoe moeten zij zich opstellen nu de status van het beroep voor hun eigen ogen afbrokkelt?

Allereerst blijkt het met het geweld tegen dominees wel mee te vallen. Uit een onderzoek van de Bond van Nederlandse Predikanten bleek dat niet gesproken kan worden van een veel voorkomende problematiek. Bij de gevallen die wel boven tafel kwamen, bleek dat de betreffende gemeenteleden iets anders van de predikant verwachtten dan hij of zij wilde of kon bieden. Het is een gevolg van de veranderende relatie tussen dominee en gemeentelid, en die verandering is al een halve eeuw aan de gang.

Hoogleraar praktische theologie Gerben Heitink spreekt in zijn boek Biografie van de dominee (2001) behalve over de snelle ontkerkelijking na de Tweede Wereldoorlog, ook over een historische ontwikkeling van het christendom: vroeger was het de publieke religie, toen ontstonden er kleinere geloofsgemeenschappen en tegenwoordig staat de individuele beleving steeds meer centraal. Vroeger was de dominee een `opinion leader', die hoogstpersoonlijk het heil van alle mensen bemiddelde. De dominee vertelde hoe de wereld in elkaar zat en dat had de gelovige dan maar aan te nemen.

Tegenwoordig zijn er predikanten die dit soort dominees nog nooit hebben gezien. ,,Maar soms spreken mensen expliciet uit terug te verlangen naar zo'n voorganger `die het weet''', merkt dominee Gerrit van Dijk (34) uit Kruiningen. Veel dominees willen zelf zo'n betweter niet meer zijn. Dominee Jan Willem Nieboer (34) uit Gaastmeer wijst op de problemen van dominees die alles lijken te weten: ,,Mensen zijn vaak al veel verder dan jij; de valkuil is juist om te vroeg met oplossingen te komen. Dan lijkt het net alsof zij daar zelf niet op gekomen waren.'' Als iemand ruzie heeft met zijn moeder, hoeft de dominee hem niet te vertellen dat hij zou kunnen proberen om het uit te praten.

Zendings- of bekeringsdrang zie je steeds minder: ,,We hebben wel een Woord voor de wereld, maar wie zijn wij om dat anderen op te leggen? De kerk moet maar eens wat bescheidener wezen'', zoals dominee Wilfrieda Stam (34) uit Deventer zegt. Om de groep kerkgangers die er nog was bij elkaar te houden toen de kerken leger werden, probeerden dominees iedereen te vriend te houden. Op een mailinglijst voor predikanten schrijft een dominee: ,,Ik zie collega's die predikant willen zijn voor zoveel mogelijk mensen [...] en die soms wat kleurloos en verwaterd zijn.''

De `donderpreek' van weleer lijkt, met de veranderende status van de geestelijke, ook verdwenen te zijn: dominees nemen geen standpunt meer in. Dat de kerkgangers allemaal voor hun eigen mening gingen staan, ,,leidde tot preekteksten die voor verschillende uitleg vatbaar zijn, in een poging iedereen te vriend te houden'', constateert theologisch hoogleraar Heitink in zijn boek Biografie van de dominee. Daarmee ontstonden er preken zoals Freek de Jonge aanhaalt in Elsevier. Over de trouwdienst van het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima zei hij: ,,Die dominee houdt een ongeïnspireerd verhaal. Terwijl die man als een geselende profeet op de kansel had kunnen staan.''

Maaike de Jager (59) is dominee in het toeristische Woudsend bij de Friese meren. De hervormde en de gereformeerde kerk in het dorp zijn al enige tijd geleden samengegaan. Het gereformeerde kerkgebouw is verkocht. Er wonen nu particulieren in. Het samengaan van hervormden en gereformeerden was een proces waarbij de dominee voorzichtig moest handelen en niet kon bepalen wat mensen precies moesten geloven. De Jager: ,,Als dominee blijf je in zo'n situatie zelf wat op de achtergrond en je probeert mensen tot spreken te laten komen met al hun verschillen. Al de verschillende inzichten leiden zo tot een vruchtbare samenwerking.'' De notabele in het zwarte pak van weleer zou het niet hebben geloofd.

Leden van een gemeente zijn individueler en mondiger dan ooit en stellen dominees voor een dilemma: ze willen geen mening opdringen, want dat nemen veel leden al lang niet meer voor lief. Aan de andere kant eisen mensen soms juist heel concreet advies. ,,Iedereen mag kort door de bocht zijn, maar ik niet'', verzucht dominee Wilfrieda Stam. ,,Maar als domineeskind wist ik natuurlijk allang dat een predikant altijd een publieke figuur is, die niet altijd overal zijn of haar privé-mening ongecensureerd en ongenuanceerd kan rondstrooien.'' Jan Oortgiesen, hoofd van de afdeling Opleidingen en Werkbegeleiding van de Samen op Weg-kerken, belicht de andere kant: ,,Dat het verwachtingspatroon complexer is geworden met het toenemende individualisme is duidelijk.'' Er zijn dan ook dominees die inspelen op de individualisering door vanaf de kansel juist wel te vertellen wat hij of zij zelf van geloofszaken denkt. Daarmee probeert hij of zij dan de gemeenteleden uit te dagen om ook over hun eigen geloof na te denken. Jan Willem Nieboer vertelt: ,,In mijn preken verwoord ik mijn eigen gevoel en verbazing over de bijbelteksten. Daarbij neem ik nooit een blad voor de mond, al moet je wel altijd afwegen hoe je iets zegt. Daar kun je het niet mee eens of oneens zijn, je kunt je er alleen mee verhouden.''

Freek de Jonge kan dus gerust zijn. De dominee is inderdaad niet meer de enigszins autoritaire man in het zwarte pak die met de grootste achting wordt benaderd, maar met zijn kop tussen de schouders over straat sluipen hoeft hij ook niet. Net als de gemeenteleden lijken dominees ook individualistischer te zijn geworden. Iedere geestelijke speelt op zijn eigen wijze in op de veranderende geloofsbeleving. De dominee van vandaag is een soort beroepsgelovige. Hij of zij vertelt vrijuit over zijn of haar eigen geloof en probeert van daaruit medegelovigen die dat op prijs stellen, binnen en buiten de kerk, van dienst te zijn. Zonder donderpreken.

    • Hermen Kroesbergen