Politiek niet langer bondgenoot van bouwwereld

De Nederlandse bouw is een beschadigde sector met open wonden. De afgelopen twee jaar is deze sector, met 69.000 ondernemingen en meer dan 436.000 werknemers, op alle mogelijke manieren geraakt. De bouw heeft een tekort aan arbeidskrachten en de grote concerns zijn in het overname- en fusiegeweld een speelbal. Ondertussen stellen én justitie én de Mededingingsautoriteit én de parlementaire enquêtecommissie lastige vragen. Een inventarisatie van een gemankeerde sector.

Nog niet zo lang geleden ging de bouwwereld schouderophalend voorbij aan de opsporingsbevoegdheden van Justitie, de Economische Controledienst (ECD) en de huidige mededingingsautoriteit NMa. En wie drie jaar geleden voorspelde dat de Tweede Kamer harde taal zou bezigen wegens mogelijke malversaties bij aanbestedingsprocedures, zou schaterlachend terzijde zijn geschoven. De politiek was immers de natuurlijke bondgenoot van de Nederlandse aannemerswereld, de relaties waren op lokaal en landelijk niveau innig.

Hadden beide partijen vanaf 1992 niet gezamenlijk opgetreden in een massieve lobby tegen het dreigende Europese verbod op prijsafspraken bij aanbestedingsprocedures? Een verbond dat tot 1998 duurde toen het Europese Hof van Justitie dergelijke vooroverleg definitief verbood.

De ECD, de voorganger van de in 1998 ingestelde NMa had nauwelijks bevoegdheden om kartelvorming of prijsafspraken in de branche te onderzoeken. Het openbaar ministerie had geen belangstelling voor de bouwwereld, daar was de ECD toch voor? Justitie had evenmin de expertise om schaduwboekhoudingen, ongedekte facturen of vermoedens van valsheid in geschrifte naar behoren te onderzoeken.

Inmiddels ligt geen bedrijfstak zo zwaar onder vuur van justitie, NMa en politiek als de bouwnijverheid.

De Tweede Kamer besloot in januari tot een parlementair onderzoek naar malversaties en onregelmatigheden in de bouwwereld. Dat gebeurde na politieke commotie over de schikkingen die Justitie had getroffen met bouwbedrijven die gefraudeerd hadden bij de uitbreiding van de Schipholtunnel en publiciteit over de uitgelekte schaduwboekhouding van het bouwbedrijf Koop Tjuchem. Aanvankelijk toonde de toenmalige minister van Justitie Korthals grote aarzelingen. Hij vreesde dat mogelijke verdachten in reeds lopend strafrechtelijk onderzoek opzettelijk justitiële immuniteit zouden verwerven, door tijdens commissieverhoren uitvoerige bekentenissen af te leggen. Die bekentenissen mogen niet in andere strafzaken worden gebruikt. Uit de openbare verhoren is inmiddels duidelijk geworden dat prijsafspraken, vooroverleg en kartelvorming op grote schaal hebben plaatsgehad.

De NMa deelde de afgelopen maanden met regelmaat boetes uit wegens overtreding van de Wet Economische Mededinging. De bedragen zullen de meeste bouwers nauwelijks in hun portemonnee voelen. Maar het ministerie van Economische Zaken bereidt wetgeving voor die gezag en competentie van de NMa aanzienlijk zal uitbreiden, inclusief de hoogte van de boetes. De NMa heeft alleen al tegen het bouwbedrijf KWS, dochter van Volker Wessels Stevin, vijf rapporten opgemaakt omdat het bedrijf inzage weigerde in documenten en in april rechercheurs de toegang ontzegde tot een van haar bedrijfspanden. De maximale boete die de NMa hiervoor kan opleggen is 4.500 euro per misdrijf.

Justitie: het openbaar ministerie heeft een nog onbekend aantal verdachten op het oog in verband met oplichting, valsheid in geschrifte, belastingmisdrijven, omkoping en ambtelijke corruptie. De Rijksrecherche onderzoekt vier gevallen van vermoedelijke omkoping van ambtenaren door aannemers, maar heeft nog minstens tien dossiers in behandeling met dezelfde verdenkingen.

Het duurde weliswaar ruim twee jaar voordat Justitie optrad naar aanleiding van vermoedens van strafbare feiten in de schaduwboekhouding van oud-Koop Tjuchemdirecteur A. Bos, maar toen ging het met grof geschut. Op 19 maart werden 500 agenten ingezet die 57 huiszoekingen verrichtten bij bouwbedrijven, woningen en op werkplekken van ambtelijke diensten. Ze werden bijgestaan door veertig officieren van justitie, vier rechter-commissarissen en acht vrachtwagens om administratie in beslag te nemen – in totaal duizend strekkende meter materiaal. Het strafrechtelijke onderzoek wordt geleid door drie officieren van justitie van het Landelijk Parket. Het team dat de bouwfraude onderzoekt bestaat uit een dertigtal rechercheurs van de Dienst Recherche Onderzoeken van het Korps landelijke politiediensten (KLPD), de fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst (FIOD/ECD), interregionale fraudeteams (IFTs) en de opsporingsdienst van het ministerie van VROM. Het corruptieteam van de Rijksrecherche bestaat uit 19 mensen. De NMa is volgende maand als eerste aan zet met de beoordeling of bouwconsortium Heijmans de wet heeft overtreden bij aanbestedingsprocedures voor de Noord/Zuidlijn in Amsterdam. Heijmans zou hebben geprobeerd om deelname van een Duits bouwbedrijf in de aanbestedingsprocedure te blokkeren. Daarna volgen uitspraken én mogelijk boetes in onderzoek naar kartelvorming door de vijf grootste bouwbedrijven in de zandwinning en de cement- en betonlevering bij grote bouwprojecten.

Een maand later volgt de eindrapportage van de parlementaire enquêtecommissie. Die zal oordelen over de manier waarop overheid en bedrijfsleven met elkaar zijn omgesprongen in aanbestedingsprocedures én over de vraag of die onderlinge prijsafspraken ook tot grootschalige prijsopdrijving hebben geleid. Het is onduidelijk wanneer Justitie haar eerste verdachten voor de rechter brengt. Het strafrechtelijk onderzoek zal nog geruime tijd duren, hetzelfde geldt voor de onderzoeken naar het ambtelijk apparaat. Justitie heeft laten weten dat vier verdachten en tien potentiële verdachten in het onderzoek betrokken zijn. Maar de uiteindelijke lijst zal naar verwachting heel wat langer zijn.

    • Jos Verlaan