Japan in de greep van `Takenaka Shock'

Sinds professor Takenaka zijn ministerschap combineert met dat van toezicht op de banken, bereidt hij Japan voor op een schoktherapie. ,,Als hij slaagt, dan zal dat snel zijn''

De Takenaka Shock, zo heeft men in Japan het jongste crisisgevoel gedoopt, dat het land in zijn greep heeft. De Nikkei-beursindex bereikte deze week nieuwe dieptepunten en staat nu op hetzelfde niveau als voorjaar 1983. ,,Geen enkele bank is te groot om failliet te gaan'', zo luidde onlangs de uitspraak van minister Heizo Takenaka (Begroting en Economisch Beleid), een uitspraak die door sommigen wordt aangeduid als de oorzaak van de jongste beursdaling.

,,Wij zijn er van overtuigd dat Takenaka gaat proberen het bankenprobleem op te lossen'', schreef econoom Richard Jerram van ING Barings in een rapport gisteren. ,,Hij staat voor enorme obstakels'', vervolgt Jerram, ,,maar als hij slaagt, dan zal dat waarschijnlijk snel zijn.''

Alle ogen zijn deze maand op Takenaka gericht, omdat hij als minister ook de leiding heeft gekregen van het Agentschap Financiële Diensten – verantwoordelijk voor het toezicht op de financiële sector – en heeft beloofd deze maand nieuwe plannen te presenteren voor het aanpakken van de getroebleerde banken. Gezien zijn uitspraken uit het verleden vrezen sommigen dat Takenaka met harde maatregelen zal komen, anderen hopen juist dat hij dat zal doen. Op donderdagavond nog beloofde hij de Amerikaanse ambassadeur in Tokio om de ,,schoonmaak van de bankensector te versnellen''.

Takenaka was tot dusver minister voor Begroting en Economisch Beleid, een functie die eigenlijk niet meer inhoudt dan hoofd van een denktank van de premier. Wel trok hij van begin af aan de aandacht, omdat hij van huis uit geen politicus is maar hoogleraar economie, en dus geen achterban hoeft te bedienen. Vanuit de theorie heeft hij wel scherp omlijnde ideeën over het te voeren beleid. Op 30 september gaf premier Junichiro Koizumi hem de kans zijn woorden in daden om te zetten door hem een tweede ministerschap erbij te geven: het toezicht op de financiële sector.

Deze benoeming kwam voor velen als een verrassing. Toen vervolgens prompt de beurskoersen begonnen te dalen werd direct een verband gelegd: de Takenaka Shock was geboren. Tot dusver past men in de Japanse economie het beleid toe van de `zachte heelmeester'. Het resultaat zijn de stinkende wonden in de bankensector. Bedrijven die niet meer in staat zijn hun schulden af te lossen worden veelal door de banken gespaard, vooral als ze goede politieke connecties hebben. Volgens de overheid heeft dit de banken opgezadeld met momenteel 40.000 miljard yen aan oninbare leningen (333 miljard euro; sommige analisten menen dat het werkelijke bedrag nog veel hoger kan liggen). Ook al hebben de banken al meer dan het dubbele van dit bedrag afgeschreven (90.000 miljard yen), het bedrag blijft doorgroeien, omdat het nu eenmaal slecht gaat met veel bedrijven. Het werkelijke opruimen van deze oninbare leningen betekent het sluiten van deze bedrijven, ofwel meer faillissementen en meer werkloosheid.

De centrale bank publiceerde gisteren een speciaal statement over de noodzaak tot ingrijpen bij de banken en lijkt daarmee een mogelijk harder optreden van Takenaka al bij voorbaat te steunen. Om een financiële crisis te voorkomen spreekt de bank openlijk over de mogelijke noodzaak van kapitaalinjecties in de banken, die bij grote afschrijvingen anders nog dieper in de moeilijkheden zouden komen.

Dit is precies het onderwerp waarop Takenaka en diens voorganger Yanagisawa van mening verschilden. Yanagisawa zei altijd dat de banken gezond waren en geen kapitaalinjecties nodig hadden. Weinigen hechtten geloof aan diens woorden. Takenaka staat juist wel open voor deze mogelijkheid, en wordt daarom beschouwd als iemand die de realiteit onder ogen wil zien. ,,Er lijkt overeenstemming over het beleid te ontstaan'', constateert econoom Chris Walker van zakenbank CSFB over de centrale bank en Takenaka, al voegt hij er gelijk aan toe: ,,De ervaring van de afgelopen elf jaar verplicht ons om sceptisch te zijn over elke claim over hervormingen.''

Nu de beurskoersen dalen en er plots een algemene verwachting is dat Takenaka maatregelen zal nemen, zal hij moeten handelen voordat conservatieve elementen binnen de regering hun krachten verenigd hebben en de kans nemen om geheel andere maatregelen voor te stellen, meent Jerram van ING Barings. Vandaar dat hij stelt dat als Takenaka slaagt, ,,dat dan waarschijnlijk snel zal zijn''. Eind volgende week wordt een interim-rapport van Takenaka verwacht en dat zou ,,de gebeurtenis van het decennium'' kunnen worden.

De positieve ontvangst van het mogelijk hard aanpakken van de oninbare leningen neemt niet weg dat het korte-termijn-effect van dergelijke maatregelen juist een verslechtering van de economie zal zijn. Om dat aan te pakken zal tegelijkertijd weer stimulering nodig zijn. Premier Koizumi kondigde vorig jaar echter aan de hoeveelheid nieuwe staatsschuld te willen beperken tot 30 biljoen yen (250 miljard euro) per jaar, omdat de schuld van centrale en lokale overheden samen inmiddels al zo'n 670 biljoen yen (5.583 miljard euro) bedraagt. Onlangs heeft hij op dit punt flexibiliteit getoond, zodat de mogelijkheid bestaat dat er nu werkelijk binnen de regering wordt nagedacht over een alomvattende strategie om de economische problemen aan te pakken.