Half miljard euro voor de kleine klas

Een half miljard euro pompte de overheid in het verkleinen van klassen. Nu blijkt uit onderzoek dat kleine klassen niet per se beter zijn.

Bij de invoering, in 1997, stond het nauwelijks ter discussie: de klassen móéten kleiner op de basisschool. De achtereenvolgende staatssecretarissen Netelenbos en Adelmund (beide PvdA) besteedden honderden miljoenen euro's aan de klassenverkleining in de groepen 1 tot en met 4. Want een kleinere klas betekent toch meer aandacht voor het kind en betere leerprestaties?

Totdat de econoom Jesse Levin ging meten of de prestaties van kleinere klassen ook echt beter waren. Binnenkort promoveert hij bij de Universiteit van Amsterdam op een onderzoek naar de leerprestaties van kinderen in grote en kleine klassen. Conclusie: bij het taal- en rekenonderwijs is nauwelijks verschil.

Sterker, kinderen in klassen vanaf 25 leerlingen leren vaak juist beter dan hun leeftijdsgenoten in kleine klassen. Er is wat meer begeleiding van de leraar in een kleinere klas, maar kinderen die in een grotere groep zitten, trekken zich eenvoudiger op aan leeftijdgenootjes met hetzelfde niveau. Hierdoor zijn hun prestaties minimaal even goed en vaak nog beter.

Het onderzoek bevestigt de uitkomsten van een eerdere studie die de Universiteit Twente twee jaar geleden hield. Dat onderzoek toonde aan dat de gemiddelde leerling maar weinig heeft aan kleinere klassen. Leraren geven eigenlijk alleen de extreem goede of slechte leerling extra begeleiding. Voor de meeste leerlingen maakt de omvang van de klas weinig verschil.

De klassenverkleining werd in 1997 in de politiek en wetenschap nog breed gesteund. Met name in de grote steden waren klassen van 35 leerlingen geen uitzondering meer. `Onderwijs op maat' was de slogan van Netelenbos. Er moest meer individuele begeleiding komen.

Een eerste onderzoek leek er bovendien op te wijzen dat kleinschaliger onderwijs tot betere leerprestaties zou leiden. Het kabinet stelde daarop een bedrag van in totaal ruim een half miljard euro beschikbaar voor de operatie, die in verschillende fases moet verlopen. Volgend jaar is de laatste fase, dan moeten de klassen terug naar hooguit 20 leerlingen.

Volgens onderzoeker Levin zijn er overigens grote fouten gemaakt bij dat eerste onderzoek. Zo hadden de destijds onderzochte kinderen van grote en kleine klassen een totaal andere sociale achtergrond, wat in het voordeel van de kleine groepen werkte.

Het onderzoek van Levin roept de vraag op of het doel de middelen wel heiligt. Al vanaf het begin heeft de klassenverkleining immers tot grote praktische problemen bij scholen geleid. Er waren plotseling extra leraren nodig, die er door de grote tekorten simpelweg niet waren. De lerarentekorten zijn mede hierdoor tot recordhoogte gestegen. Het aantal vacatures in het basisonderwijs verdubbelde in 2001 tot meer dan 600. En de piek wordt pas over enkele jaren verwacht.

Een willekeurig voorbeeld: christelijke basisschool De Tweemaster in Heerhugowaard een middelgrote basisschool in een regio met een relatief klein lerarentekort heeft de afgelopen jaren keer op keer de groepen verkleind, tot circa 21 leerlingen. Als gevolg daarvan heeft de school vrijwel geen vervangers over, want iedereen wordt voor de klas ingezet. Dit jaar is er bovendien voor het eerst een gat gevallen: één groep heeft geen fulltime leraar meer. Directeur R. Ybema: ,,En dat probleem wordt volgend jaar nog groter, want dan moeten de klassen van het rijk nog kleiner worden.''

Een ander probleem is het nijpende lokalentekort. Sinds de invoering van de klassenverkleining is dat probleem verder verslechterd. Scholen moeten klassen splitsen of in extra groepen verdelen, maar hebben daar in de praktijk de ruimte meestal niet voor. Ook De Tweemaster heeft sinds een tijdje meer groepen dan lokalen. Eén groep krijgt nu in de aula les.

De kosten zijn hoog, de tekorten zijn groter, maar tegenover deze nadelen staat volgens het ministerie van Onderwijs dat leerlingen het beter doen in kleine klassen. Maar dat argument is nu door het UvA-onderzoek onderuit gehaald.

    • Guus Valk