Altijd maar die Toearegs

De Toearegs, het mysterieuze Saharavolk, heeft zijn pr goed voor elkaar, schrijft Gerbert van der Aa. Buurvolken zijn jaloers.

Saadou Harunah zet zijn cowboyhoed recht en leunt achterover tegen het muurtje. ,,Wat hebben jullie Europeanen toch met de Toearegs'', zegt hij met een niet-begrijpende blik. ,,Toeristen die naar Niger komen hebben het altijd maar over de Toearegs. Andere volken, zoals de Djerma waartoe ik zelf behoor, zien ze niet staan. Wat is er zo bijzonder aan de Toearegs?''

Harunah, die op het busstation van Agades in Niger op transport wacht, vertelt geen onzin. Westerse reisgidsen, zoals die van Lonely Planet, noemen de Toearegs een van de topattracties van West-Afrika. Europeanen die over de Sahara publiceren, schrijven negen van de tien keer over de Toearegs. Over andere Saharavolken – zoals de Kababisch, de Chaamba, de Moren of de Tubu – is in boekhandels nauwelijks iets te vinden.

De bijzondere interesse voor de Toearegs blijkt ook uit het grote aantal Europese gemeentes dat in Toeareggebied een zustergemeente heeft. De meeste banden zijn er met Frankrijk, de oude koloniale bezetter. Om de Toearegs te helpen sturen de Fransen kleding, auto's en waterpompen. Andere dorpen slagen er minder makkelijk in interesse te wekken van Europese gemeentebesturen. ,,De burgemeester van mijn dorp heeft talloze brieven naar Europa gestuurd'', zegt Harunah. ,,Maar nooit kregen we een reactie.''

Waar komt die westerse interesse voor de Toearegs eigenlijk vandaan? Vaak is geopperd dat het te maken heeft met de mysterieuze uitstraling van dit islamitische volk, waarbij niet de vrouwen maar de mannen gesluierd zijn. Een echte Toeareg laat een vreemde alleen maar zijn ogen zien. Toch volstaat deze uitleg niet. Bijna alle Saharavolken dragen sluiers. Sluiers hebben in de woestijn immers een nuttige functie: ze beschermen het gezicht tegen hitte en stof.

STRIJD TEGEN DE ELEMENTEN

Het barre landschap waarin de Toearegs leven, zou een andere reden zijn van de Europese interesse. De Toearegs, oorspronkelijk een nomadenvolk maar tegenwoordig grotendeels sedentair, voeren een voortdurende strijd met de elementen, zo is de gedachte. Toch snijdt ook deze verklaring geen hout. Vergeleken met andere delen van Afrika is het klimaat in de Sahara zo slecht nog niet. Het tropisch regenwoud, met zijn ongedierte en hoge luchtvochtigheid, is past echt ongerieflijk.

Nee, de echte verklaring voor de populariteit van de Toearegs is hun pr-beleid. Als een van de eerste volkeren beseften ze dat veel Europeanen gefascineerd zijn door de Sahara en zijn bewoners. Door goed uitgekiende publiciteitscampagnes werden toeristen vanaf de jaren zeventig massaal naar de Sahara gelokt. Met name in Niger, waar de meeste van de 400.000 Toearegs wonen, ontstond een bloeiende toeristenindustrie.

,,Wij hebben veel te danken aan Mano Dayak'', zegt Mohamed Ilies, een prominente Toeareg uit Agades. Ilies, een lange slanke man, benadrukt dat Dayak degene was die de beroemde woestijnrally Parijs-Dakar naar Agades haalde. Nogal wat Europeanen noemen de rally een decadente vertoning waaraan zo snel mogelijk een einde moet komen, maar de Toearegs zijn het daar niet mee eens. ,,Door de rally gingen tv-beelden van Agades de hele wereld over'', zegt Ilies. ,,Betere reclame konden we ons niet wensen.''

Ilies, directeur van reisorganisatie Pleiades, wandelt door de smalle steegjes van het eeuwenoude stadscentrum. De meeste huizen zijn gemaakt van rode leem. De interieurs zijn prachtig en lijken sterk op de Marokkaanse interieurs die tegenwoordig zo hip zijn in Europa. De gelijkenis is geen toeval. Tot honderd jaar geleden reisden de Toearegs regelmatig met kamelenkaravanen van Niger naar Marokko.

De Italiaanse cineast Bernardo Bertolucci filmde eind jaren tachtig delen van The Sheltering Sky in Agades. Dayak was degene die de contacten regelde. De film zorgde voor een nieuwe toestroom van toeristen. Nadat Dayak in 1995 om het leven was gekomen bij een vliegtuigongeluk namen andere Toearegs het van hem over. Zijn vroegere naaste medewerker Rhissa Boula is tegenwoordig minister van Toerisme. ,,Dayak heeft ons de weg gewezen'', zegt Ilies.

De Toearegs zijn een Berbervolk. Hun taal, het Tamashek, is nauw verwant aan het Berbers dat in Marokko en Algerije wordt gesproken. Toen Arabische stammen vanaf de elfde eeuw Noord-Afrika binnenvielen, sloegen de Toearegs op de vlucht, diep de woestijn in.

HET BLANKE RAS

Door hun Noord-Afrikaanse afstamming beweren veel Toearegs dat ze tot het blanke ras behoren. Hoewel ze door huwelijken met zwarte slavinnen vaak een behoorlijk donkere huid hebben, geldt voor aristocratische `zuivere' Toearegs inderdaad dat ze opvallend blank zijn. Veel Toearegs zijn daar trots op. Zwarte Afrikanen behoren volgens hen tot een minderwaardig ras, een arrogantie die de afgelopen eeuwen veel kwaad bloed heeft gezet onder negroïde bevolkingsgroepen.

,,Wij zijn de blanke broeders van de Europeanen'', zegt Hadam Sidi, een Toeareg met een grote bos krullend haar. Sidi stroopt de mouw van zijn blouse omhoog en wijst op zijn arm. ,,Kijk'', zegt hij trots. ,,Ben ik niet prachtig blank? Ik verschil nauwelijks van Europeanen.''

Met vrienden zit Sidi rondom een houtvuurtje. Het is al laat. De koude woestijnnacht is aangebroken. Sidi heeft een fles zelfgestookte vijgenjenever meegebracht, waarvan de aanwezigen om beurten een glaasje nemen. In de pan die op het vuur staat, liggen een paar stukken kamelenvlees te sudderen.

Sommige zwarten vragen zich af of de westerse belangstelling voor de Toearegs misschien te maken heeft met de raciale overeenkomsten. Zou het kunnen dat Europeanen de Toearegs daarom zo interessant vinden? Sidi twijfelt er niet aan dat dit inderdaad een rol speelt. ,,Wat is er nou interessant aan zwarten?,' zegt hij met een vies gezicht. ,,Ze zijn dom en ze zijn lelijk. Natuurlijk gaan Europeanen liever om met blanke broedervolken.''

Royal Air Maroc en Air France hebben dure lijndiensten naar Niger. De Franse reisorganisatie Point Afrique (www.point-afrique.com) biedt vanuit Parijs goedkope charters aan. Nederlanders moeten voor een visum naar Brussel of een visumbureau inschakelen (076-5612139 of 020-4657502). De omgeving van Agades is niet helemaal veilig. Af en toe zijn er gewapende roofovervallen.