Een capo die prozac slikt

De maffiosi uit de tv-serie `The Sopranos' zien hun leven in filmtermen. Wij willen graag weten hoe het echt in hun wereld toegaat.

,,De mensen in de Verenigde Staten zijn zo zelfzuchtig geworden dat zelfs maffiaboeven, die het `ik eerst' hebben uitgevonden, er niet meer tegen kunnen en in therapie gaan.'' Aldus David Chase, de bedenker van het maffiafamiliedrama The Sopranos. Hoofdpersoon Tony Soprano, maffiabaas in New Jersey, is voor zijn depressiviteit en stress onder behandeling bij een psychiater Jennifer Melfi. Volgens haar hebben hij en eigenlijk alle veertigers het idee dat ze te laat zijn gekomen, dat in de jaren negentig het beste deel van de Amerikaanse droom voorbij is. ,,Het leven is zo ingewikkeld geworden dat zelfs een maffiafiguur (`wise guy') hulp nodig heeft om het te begrijpen'', zegt Chase. Er zijn geen algemeen geldende regels meer, ieder maakt zijn eigen regels. ,,Wat is er toch gebeurd met Gary Cooper, het stille type. Sinds ze hem in contact brachten met zijn gevoelens is het misgegaan'', klaagt Tony Soprano.

Tony Soprano, perfect gespeeld door James Gandolfini, is een beer van een man. Boven de veertig, te zwaar, dunnend haar, kortademig, imposant en ongeremd gewelddadig, indien nodig. Hij is getrouwd, heeft een zoon van dertien en een dochter in de hoogste klas van de middelbare school. In de vijfde aflevering – een van de beste van het eerste seizoen – gaat hij met zijn dochter op zoek naar een universiteit. Terwijl ze in de staat Maine van school naar school rijden en enkele vader-dochtermomenten hebben, ziet Tony bij een benzinepomp een man die vroeger in de maffia zat en van de FBI een nieuwe identiteit heeft gekregen. Op dat moment weet je al dat Tony bruut kan zijn, maar de manier waarop hij de verrader doodt – terwijl zijn dochter ergens een kennismakingsgesprek voert – is walgelijk lichamelijk. Meteen na de moord is hij weer vader, en moet hij jokken als zijn dochter vraagt waar de modder aan zijn schoenen vandaan komt.

Villabuurt

The Sopranos is het kind van David Chase (58). Hij bedacht het concept en schreef en regisseerde de belangrijkste afleveringen. Hij kiest de acteurs, verzorgt de eindmontage en is verantwoordelijk voor de muziekkeuze (van Tindersticks tot Frank Sinatra, Wyclef Jean en Bruce Springsteen), die altijd reflecteert op de gebeurtenissen. In interviews laat Chase merken dat hij voor de inhoud deels put uit zijn privéleven. Net als de meeste karakters en acteurs is hij Italiaan (zijn grootmoeder heette nog DeCesare). Hij groeide zelf op in New Jersey. Het is een van de verrassende premissen van de serie dat hij zich niet afspeelt in de grootstad New York, maar in `the garden state': op het glooiende, boomrijke platteland en de kleine voorstadjes van New Jersey. Daar woont Tony Soprano in een villabuurt tussen artsen en geslaagde beurshandelaren.

Verder was Chase zelf enige tijd in therapie bij een vrouwelijke psychiater en kreeg Tony Soprano's moeder eigenschappen van zijn eigen moeder – die hem evenmin waardeerde. Moeder Soprano weigert contact met haar zoon, vergeet de namen van haar kleinkinderen, is altijd verongelijkt en weet met hints en losse opmerkingen veel te bereiken, op een geven moment zelfs dat iemand haar Tony gaat vermoorden. Ze heerst met wat Chase `de tirannie van de zwakke' noemt. Ze verschuilt zich achter geheugenverlies, dat voorgewend kan zijn – ook hier geeft de serie geen eenduidig antwoord.

In de Verenigde Staten was vier weken geleden tot diep in het straatbeeld te merken dat een nieuw seizoen Sopranos begon. Op bussen en billboards, in kranten en tijdschriften, en vooral ook in gesprekken bij koffieapparaat en waterkoeler: overal werd het verkondigd `ze komen terug'. David Chase, de bedenker en maker, is nog steeds verbaasd over het aanhoudende succes, hij had nooit gedacht dat er na de eerste dertien afleveringen een tweede seizoen zou volgen. Er zijn nu plannen voor een vijfde seizoen, dat volgens Chase echter het laatste zal zijn. Want het gegeven raakt volgens hem na al meer dan vijftig afleveringen van bijna een uur uitgeput.

Net5 was er een paar jaar geleden snel bij. Al in 1999, een half jaar na de Amerikaanse première, was The Sopranos hier te zien. Ook de tweede reeks werd meteen in 2000 vertoond, maar wegens tegenvallende kijkcijfers hield de commerciële zender er daarna mee op. Nu heeft de VARA de uitzendrechten gekocht. Vanaf maandag zendt de VARA de eerste serie, laat op de avond, uit; de tweede, die dus ook al eerder te zien was, volgt vanaf 28 april. Op de nog nooit in Nederland vertoonde derde reeks heeft de omroep een optie genomen. Of tot aankoop wordt besloten, hangt vooral af van hoe de uitzendschema's er dan uitzien. Gelukkig is alles op video en dvd te huur en te koop.

Kijkwijzer

Dat The Sopranos niet op primetime maar pas om 23.15 uur te zien zal zijn, is vooral de schuld van de Kijkwijzer. De serie is gekeurd voor 16 jaar (wegens seks, geweld en expliciet taalgebruik) en dat is voor 22 uur verboden. ,,Je kunt natuurlijk niet alles op primetime uitzenden'', relativeert VARA-voorlichter René 't Sas, al neemt na elven volgens hem ,,de kans op hoge cijfers niet toe''. The Sopranos was inmiddels in 130 landen op de televisie. Serie en spelers wonnen internationaal tientallen prijzen waaronder Emmy's en Golden Globes.

Het eerste deel, opgenomen in zestien dagen voor zo'n twee miljoen dollar, stamt uit 1997. Voordat abonneekanaal HBO besloot de serie uit te zenden, hadden de grote Amerikaanse netwerken bedankt. Gelukkig maar, want van HBO kreeg Chase de kans zo'n beetje te maken wat hij wilde. Bij het abonneekanaal heersen niet alleen ruimere normen, een aflevering kan zonder reclameonderbrekingen worden opgebouwd.

De cast bestaat uit karakteracteurs zonder klinkende naam. Little Steven Van Zandt, de gitarist van Bruce Springsteen, was de bekendste – het is zijn debuut als acteur. Hij is schitterend als een van Tony's luitenants, een al wat oudere houten klaas met stijve vetkuif die graag en trots zinnetjes van Al Pacino uit The Godfather citeert: ,,Just when I thought I was out, they pull me back in.''

The Sopranos zit vol verwijzingen naar maffiafilms, vooral Mean Streets (Martin Scorsese, 1973), Goodfellas (Martin Scorsese, 1990) en natuurlijk The Godfather trilogie (Francis Ford Coppola, 1972, 1974, 1990). Er zijn scènes gekopieerd, zoals die in de banketbakkerij in Goodfellas waar Joe Pesci nooit op zijn beurt hoefde te wachten. In The Sopranos zien we Tony's jonge neef en beschermeling Chris ongeduldig wachten en ontploffen als de bakkershulp iemand anders voor laat gaan. Na een woordenwisseling schiet Chris hem in zijn voet - de extra grap is dat hij in Goodfellas de bediende speelde die weer door Pesci in de voet wordt geschoten. Chris kent die film en zijn onbesuisde dadendrang lijkt op die van Pesci's karakter. Dit is maar een van de vele voorbeelden in deze serie, waarvan de afleveringen eigenlijk korte speelfilms zijn.

Blind geweld

Chris ziet, net als de andere maffiosi, zijn leven in filmtermen. Bedenker David Chase verwacht ,,dat zoiets paradoxaal genoeg ook voor extra realiteitszin zorgt.'' Chris klaagt als zijn carrière naar zijn mening te langzaam verloopt: ,,Ieder karakter heeft een spanningsboog. Wat is de mijne? Ik heb geen identiteit.''

Net als in de Godfather-films is er een rauwe afwisseling van warmte en blind geweld. Ook de aandacht voor de thuissituatie van de boeven speelt een belangrijke rol bij de films van Coppola, al staan de maffiosi van Chase een paar treden lager op de statusladder: in The Godfather gaat het om grote bazen die de indruk maken dat ze horen tot oude Amerikaanse families. Tony hoort meer bij de betere middenstand.

In de speelfilm Analyze this (Harold Ramis, 1999) zagen we ze ook al samen: een maffiabaas die niet zonder zijn psychiater kan. In The Sopranos is het een van de belangrijkste pijlers van het verhaal: maffiabaas zoekt psychiatrische steun voor het verwerken van zijn dagelijks leven en het oplossen van de problemen met zijn bejaarde moeder. Een capo die prozac en zelfs lithium slikt.

Bij Quentin Tarantino zag je de boeven als arbeiders een huurmoord uitvoeren, kletsend over muziek en mooie vrouwen. The Sopranos volgt zulke arbeiders tot in huiskamer en huwelijksleven, inclusief de opvoedingsproblemen met hun kinderen en zorgen over maatschappelijke status. Het is een genoegen af te dalen in de wereld van de misdaad, nu eens niet veilig aan de hand van een politieman. Voor je er erg in hebt krijg je sympathie voor de boef en voel je voldoening als Tony iemand afmaakt: de rat verdiende het. Je bent dus net als Tony's niet-criminele buren die zijn havanna's roken en genieten van zijn met verwensingen en schuttingwoorden doorspekte taal. Net als wij zijn zij gefascineerd door maffiafilms en willen van Tony horen hoe het toegaat in die wereld. Moreel voelen ze zich verheven boven hem en zijn vrouw, ook al verdienen ze `keurig' bij met voorkennis op de beurs. Tony beseft dat ze hem nooit zullen accepteren. Een keertje komen golfen is prima, maar lid worden van de club zit er helaas niet in. Anders dan Tony en zijn vrouw graag denken is misdaad toch niet zo maar een manier van geldverdienen. Tony's wraak is prachtig. Hij geeft, met vet aangezet Italiaans accent, zijn buurman over de heg een pakje in bewaring, zonder te zeggen wat er in zit. Zand.

`The Sopranos' wordt vanaf maandag 14 oktober uitgezonden door de VARA, op Nederland 3, 23.15-0.20u.

    • Dirk Limburg