‘De sovjetgeest blijft nog zeker een eeuw bestaan’

Vladimir Vojnovitsj schreef een hoogstvermakelijke roman over de sovjetgeschiedenis. Hij vreest nog steeds voor een nieuwe dictator. ‘Vandaag kun je nog over Poetin schrijven, maar morgen misschien niet meer.’

Aan het eind van zijn onlangs in het Nederlands verschenen roman Monumentale propaganda laat Vladimir Vojnovitsj een van zijn personages vertellen dat een nieuwe tiran zich warmloopt om een eind te maken aan de chaos in het huidige Rusland. Die tiran is een `directeur van de dierentuin’, die `de orde zal herstellen en iedereen weer in zijn kooi zet, die de roofdieren te vreten zal geven, maar die ook aan ons hooi en kool zal geven, en ons soms wegens goed gedrag zelfs met wortelen zal verwennen.’ Daarna worden uiterlijk en gedrag van de nieuwe leider beschreven en ontkom je niet aan de indruk dat hij wel heel erg lijkt op president Poetin. ,,Toen ik mijn boek af had wist ik nog niet wie Poetin was’, zegt Vojnovitsj verontschuldigend in zijn Antwerpse hotelkamer. ,,Hij zat in die tijd nog gewoon bij de KGB.’

Vorig jaar werd Monumentale propaganda in Rusland bekroond met de Staatsprijs voor Literatuur. Het was Poetin die de prijs uitreikte. De schrijver kan er nog om lachen. ,,Ik was wel wat gestresst om de prijs uit handen van een voormalige KGB-officier te ontvangen. Maar er is inmiddels zoveel veranderd. Rusland is een ander land geworden.’

Voor Vladimir Vojnovitsj (Doesjanbe, 1932) was de KGB decennialang een kwelgeest. Het begon in de jaren zestig, toen hij debuteerde met Wij wonen hier, een realistisch verhaal over het dagelijks leven van de sovjetmens. Die thematiek druiste in tegen de dwangwetten van de sovjetliteratuur en lokte felle kritiek uit. Toen Vojnovitsj het ook nog eens opnam voor de vervolgde dissidente schrijvers Daniel en Sinjavski, werd zijn werk verboden. Inmiddels circuleerden er in het ondergrondse circuit kopieën van zijn satirische roman De merkwaardige lotgevallen van soldaat Ivan Tsjonkin. Het boek, waarin aan de hand van de belevenissen van een Švejk-achtige hoofdpersoon een meesterlijke satire op de Stalin-dictatuur werd gegeven, maakte hem wereldberoemd. ,,In de tijd van mijn debuut was ik nog niet zo kritisch als later’, zegt hij. ,,Ik was jong, optimistisch en dacht dat onder Chroesjtsjov alles goed zou komen. Maar toen ik de eerste pagina’s van Tsjonkin had geschreven, wist ik dat ik door de autoriteiten nooit geaccepteerd zou worden. Natuurlijk was ik bang toen de KGB zich met me ging bemoeien, maar tegelijkertijd was ik boos om wat ze me aandeden. Op een gegeven moment was er geen weg terug en kon ik alleen maar doorgaan met vechten. Ze wilden me op de knieën dwingen, maar hoe langer ze me onderdrukten, hoe bozer ik werd.’

Nadat de KGB had geprobeerd hem te vergiftigen, emigreerde Vojnovitsj in 1980 naar West-Duitsland. Maar sinds 1988 verschijnen zijn boeken weer gewoon in Rusland. Tsjonkin haalde zelfs een oplage van vier miljoen exemplaren. Ook woont hij tegenwoordig een deel van het jaar in Moskou en neemt hij er volop deel aan het literaire leven. Zo rekende hij onlangs in een essay af met de vroegere dissidente schrijver Alexander Solzjenitsyn. Vojnovitsj beschrijft hem in dat boekje – dat maandenlang in de Russische bestsellerlijst stond – als een arrogante, verwaande, grove opportunist. ,,In intellectuele kringen geldt Solzjenitsyn als een cultfiguur met een hoog moreel gezag’, zegt hij. ,,Zulke mensen hebben vaak een grote invloed op de Russische geschiedenis. In mijn roman Moskou 2042 uit 1987 heb ik al eens een parodie op hem geschreven. Maar in dat boek voerde ik hem op als het fictieve karakter Sim Karnavalov. Sommigen waren toen ook al boos op me. Hoe kon ik zoiets over een `heilige’ als Solzjenitsyn schrijven, zeiden ze. Maar de woede van toen is niets vergeleken met de huidige verontwaardiging.’

In Monumentale propaganda kritiseert Vojnovitsj op ironische wijze de persoonsverheerlijking van Stalin aan de hand van de lotgevallen van de fervente staliniste Aglaja Stepanovna Revkina. Nadat Chroesjtsjov in 1956 op het 20ste partijcongres de misdaden van Stalin heeft geopenbaard, houdt zij, in tegenstelling tot iedereen om haar heen, krampachtig vast aan haar bewondering voor de tiran. Als het standbeeld van Stalin van het stadsplein wordt verwijderd, sleept zij het mee naar haar appartement. Ze behandelt de gietijzeren Stalin als haar echtgenoot en raakt zelfs seksueel door hem opgewonden. Vojnovitsj: ,,Aglaja heeft nog nooit van woorden als orgasme of seks gehoord. Maar als ze Stalin voor het eerst in het echt ziet en de zaal hem hysterische toejuicht, raakt ze echter zo opgewonden dat ze daadwerkelijk een orgasme krijgt.’

Vojnovitsj verloor als kind zijn geloof in Stalin en het sovjetsysteem toen zijn vader in 1936 werd gearresteerd, omdat hij tegen een collega had gezegd niet te geloven in de opbouw van het socialisme in één land. ,,Ik vroeg aan mijn moeder waar mijn vader was. Hij is op zakenreis, zei ze. Maar ik kon niet begrijpen waarom hij zo lang wegbleef. Mijn vader was een goed en eerlijk mens. Toen bleek dat hij tot vijf jaar strafkamp was veroordeeld, wist ik dat niet hij, maar het regime schuldig was. Eerst dacht ik nog dat ik dom was door zo negatief over Stalin te denken. Als ik zijn portret zag, walgde ik daarvan. Toen ik op mijn negentiende aan mijn grootmoeder vroeg wat zij van Stalin vond en ze hem een bandiet noemde, was ik dan ook erg blij. Ze zei wat ik al die jaren had gevoeld. Toen in 1956 bekend werd wat Stalin op zijn geweten had, gingen bij velen pas de ogen open. Maar ik wist het allemaal al lang.’

Monumentale propaganda is ook een hoogstvermakelijk commentaar op de Russische geschiedenis van 1956 tot op de dag van vandaag. Zo beschrijft Vojnovitsj met veel ironie de dooi onder Chroesjtsjov, de dissidentenbeweging, de saaie Brezjnev-jaren en tenslotte de tijd van Gorbatsjov en Jeltsin, die is ontaard in chaos en anarchie. Het verbaast hem dan ook niet dat veel Russen tegenwoordig terugverlangen naar de orde van weleer. ,,Veel Russen zijn teleurgesteld in de hervormingen’, zegt hij. ,,Ze dachten dat ze rijk zouden worden, maar de meesten bleven arm. Daarentegen is de misdaad enorm toegenomen en woedt er een oorlog in Tsjetsjenië. Hun hoop is gevestigd op een sterke leider die voor rechtvaardigheid zorgt en met ijzeren hand regeert. Een leider die zegt wat ze moeten doen en hoe ze moeten leven.’

Poetin als nieuwe dictator van Rusland, voor wie nu al officiële gedichten worden gemaakt en standbeelden opgericht? ,,Vandaag kun je nog over Poetin schrijven, maar morgen misschien niet meer. Onlangs zijn er een paar Russische televisiekanalen gesloten omdat ze kritiek leverden op Poetin. Officieel heette het dat ze hun belastingaanslag niet hadden betaald. Directeuren van andere televisiezenders zijn nu heel voorzichtig geworden als het om Poetin gaat. Kranten voeren zelfcensuur.’

Ondanks zijn scepsis over Poetin blijft Vojnovitsj een optimist. ,,Dit leven is zoveel beter dan dat van vroeger. Maar het kost tijd om van een voormalig totalitaire staat een normaal land te maken. Eerst moet het sovjetgedrag verdwijnen dat zeventig jaar heeft bestaan. Sovjetburgers respecteerden tenslotte geen enkele wet. Hun samenleving was er een waar iedereen tegen elkaar loog. Voor hen bestonden alleen de ongeschreven regels van het leven. En dat laatste zie je nog steeds. Zo vroeg ik laatst nog aan een vriend, die hoofd van de Moskouse politie is, of hij iemand wist die een verbouwing in mijn Moskouse flat kon uitvoeren. Hij zei meteen: dat kunnen wij toch voor je doen. Met dat `wij’ doelde hij op de politie. De sovjetmacht mag dan voorbij zijn, maar de sovjetmentaliteit blijft nog zeker honderd jaar bestaan.’

Monumentale Propaganda verscheen bij uitgeverij Meulenhoff. Vert. Gerard Cruys. 365 blz. €28,50. De andere boeken van Vojnovitsj zijn niet meer leverbaar.

    • Michel Krielaars