`Roep om meer veiligheid is in hoge mate symbolisch'

Targets is het nieuwe toverwoord bij de politie. Wie zijn gestelde doelen niet haalt, stapt op. Maar kun je resultaten meten? En kun je ze de politie wel aanrekenen?

Twintigduizend extra zaken moet de politie volgend jaar opsporen. Het aantal uren surveillance wordt met tien procent uitgebreid. Rotterdam wil voor 2005 zijn veiligheidsdoelen hebben gehaald , zo niet, dan stapt de burgemeester op. De nieuwe korpschef van Flevoland kondigde deze week aan dat hij over vijf jaar mag worden afgerekend op het al dan niet behalen van zijn doelen. Slaagt hij, dan krijgt hij een bonus, slaagt hij niet, dan verdient hij minder of wordt hij ontslagen.

Targets is het toverwoord. Ook in het veiligheidsplan dat morgen in de ministerraad wordt besproken. ,,De productie moet helder zijn'', zei premier Balkenende al bij de Algemene Beschouwingen. ,,Wij willen dus concreet weten hoeveel meer verdachten worden opgepakt en vervolgd.'' Maar kan veiligheid worden gemeten? En hoe reken je een korps af op slechte prestaties? Wie bepaalt wat de doelen zijn in Amsterdam, Paterswolde of Zierikzee? De Algemene Rekenkamer schreef vorig jaar nog kritisch over het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat ,,de relatie tussen doelen, prestaties en middelen niet helder'' is wat betreft de ,,ingezette middelen ten behoeve van de extra politiesterkte.'' Anders gezegd: de effectiviteit van de politie is onmeetbaar.

,,De roep van politici om meer veiligheid is in hoge mate symbolisch'', zegt Frits Vlek, jarenlang politie-onderzoeker bij Binnenlandse Zaken en nu directeur van het onderzoekprogramma Politie en Wetenschap. ,,Waarom blijft iedereen dat roepen? Omdat dat nu eenmaal goed scoort bij de bevolking. Uit onderzoeken is nog nooit aangetoond dat het uitbreiden van de politie de veiligheid heeft verbeterd. Daarvoor is veiligheid te complex.''

Het kabinet gaat `meetbare en harde prestatie-afspraken' met de politie maken. Is dat ooit gelukt?

,,Nee, natuurlijk is dat nooit gelukt. Het past in de hele ontwikkeling naar meer greep krijgen op de politie en de `opbrengst' van het politiewerk. Het tekent een beetje de tijdgeest. Stel dat je veiligheid kunt meten, dan krijg je een nog veel interessante vraag: hoe ga je de politie erop afrekenen? Stel dat de uitkomst is dat een korps de doelstellingen niet heeft gehaald. Geef je een strafkorting, ga je agenten weghalen? Dan wordt het probleem alleen maar erger. Ze hebben juist méér mensen nodig. Moet je de korpschef ontslaan?''

Nou?

,,Die kant gaat het wel op. In Flevoland is net iemand aangesteld onder die condities. Je krijgt dus meer een situatie als in het bedrijfsleven, met targets en benoemingen van een topman voor een paar jaar.''

Dat speelt in Amerika al veel langer. Werkt het daar?

,,Daar wordt een korpschef gekozen. Hij heeft de bevolking iets beloofd, dus gaat hij het korps opnieuw inrichten voor zijn programma. Voor je dat voor elkaar hebt ben je een paar jaar verder. Je bent dus eindeloos bezig de politie te reorganiseren. Uit onderzoeken blijkt dat ze daar met precies dezelfde problemen kampen als wij. Als je resultaten zichtbaar wilt maken, moet je de korpsen in staat stelen het zelf te meten. Want dat vergt weer een investering in computers of meetsystemen, waarvoor geen geld is. Men spreekt dus iets af wat een infrastructuur veronderstelt die er niet is.''

Kan de politie de veiligheid vergroten?

,,Dat ligt veel te complex. In de jaren negentig is er een speciale aanpak geweest om het aantal roofovervallen terug te dringen. Dat verliep buitengewoon succesvol. Door speciale teams en de hoge prioriteit werd een groot aantal overvallen opgelost, soms wel de helft. Maar het aantal roofovervallen nam niet af. Er kwamen steeds nieuwe overvallers bij. Ondanks de succesvolle aanpak en de effectiviteit van die teams was de veiligheid op straat niet verbeterd. Maar dat kon je de politie niet verwijten. Een van de conclusies van die speciale teams was dat er meer aan preventie moest worden gedaan. Dat repressie alléén niet werkte.''

Kan Den Haag resultaten eisen van de politie?

,,Je kunt een korps vragen het aantal gevallen van straatroof met de helft te verminderen. Maar straatroof is maar een van de vele zaken waarmee de politie wordt geconfronteerd. Het aantal claims op de politie buitelt over elkaar heen: vanuit de wijken, het lokale bestuur, Den Haag, het openbaar ministerie. Soms zijn die claims tegenstrijdig, soms gaat het om een probleem dat in een bepaald gebied helemaal niet speelt. Randstadproblemen bestaan elders veel minder. Daarom is er juist destijds decentrale politie ingesteld. Nu zie je vaak dat de politie iedereen maar een beetje tevreden probeert te houden, maar dat lukt natuurlijk nooit.''

De landelijke politiek wil altijd weten of geld voor de politie nuttig wordt besteed.

,,Toen Tony Blair in Engeland aantrad is er een heel groot pakket geld gekomen voor de aanpak van de criminaliteit. Ik heb met jongens van de Home Office (Binnenlandse Zaken, red.) gesproken die dat geld gingen uitzetten en projecten moesten beoordelen. In Nederland gaat dat ook vaak zo. Iedereen moet snel projecten indienen, want het geld moet snel worden gebruikt. En dan krijg je een enorme hoeveelheid halfgare projectvoorstellen. Een goede probleemanalyse ontbreekt. In Engeland gingen de mensen van de Home Office de analyse van de korpsen en gemeenten overdoen. Als je dat doet als subsidiegever, word je onderdeel van het plan dat je moet beoordelen. De overheid moet niet voorschrijven wat de problemen zijn, dat moeten de korpsen aan de overheid vertellen. Hetzelfde geldt voor de oplossing. De overheid maakt elke keer die fout.''

Toch wijst het kabinet op voorhand degenen aan die extra aandacht zullen krijgen: veelplegers, geweldplegers, verslaafden en illegale criminelen.

,,Als je de politie tot een instrument maakt van zeer politiek getinte aansturing, dan wordt de politie een instrument van de waan van de dag. Bij de politie zeggen ze: `We worden aangestuurd door wat er in de krant staat.' Iedereen kan prachtige plannen maken, maar als de agent maandag bij de burgemeester komt, ligt daar het plaatselijke nieuwsblad op tafel. Zo gaat dat ook met Den Haag. Het probleem daarbij is dat de dingen daar pas op de agenda komen als het op lokaal niveau al niet meer te beheersen is. Het zou raar zijn als een korps verrast wordt door een prioriteit die vanuit Den Haag naar voren wordt gebracht.''

Kán de politie alleen verantwoordelijk zijn voor de veiligheid?

,,Nee, dat is onmogelijk. Neem de discussie over normen en waarden. Eén van de punten is het respect voor regels. Niemand houdt zich daar meer zo aan. Als je een samenleving hebt gecreëerd waarin mensen hun kinderen nog nauwelijks opvoeden, laat staan geneigd zijn anderen te corrigeren, dan moet de overheid dat allemaal doen, of de politie. Dat kan niet.

,,Kijk eens hoe stringent de verkeerssnelheid in de VS wordt gehandhaafd. Waarom gebeurt dat? Omdat de Amerikanen vinden dat dat moet, het is een norm. Die stringente handhaving is een uitvloeisel van een alom gedragen opvatting, niet omgekeerd. Alleen zo kan de handhaving slagen. Omgekeerd, als je met dwang iets probeert te handhaven wat totaal geen norm meer is, lukt dat nooit.

,,De Amsterdamse politie wil asociaal gedrag als wildplassen en schelden in de publieke ruimte niet meer tolereren. Iedereen vond het prachtig. Dan is de politie een soort voorhoede. Vroeger kon je de politie bij wijze van spreken over de schoenen plassen. Maar als zo'n veranderde instelling van de politie volstrekt contrair aan de maatschappelijke beweging is dan wordt de politie een Don Quichotte. De politie kan dat alleen maar als er een onderstroom in de maatschappij is die zegt: die kant moeten we op. Dat zijn heel ongrijpbare fenomenen die van invloed zijn op de veiligheid, maar die de politie zelf niet kan beïnvloeden.''

Ziet u dat ook op andere terreinen?

,,Bij vreemdelingen. Als je een toestroom krijgt van vreemdelingen in bepaalde oude stadwijken waar toch al een wankel evenwicht is, die niet aan werk komen, wat moet de politie daaraan doen? Dat zijn ontwikkelingen die wel van invloed zijn op de veiligheid, maar waar de politie niks tegen kan doen. Criminele allochtone jongeren – wat kan de politie doen? Je kunt ze wel proberen op te pakken, maar er komen nieuwe groepen bij. Als je maatschappelijk niks doet om het tij te keren, is de politie aan het dweilen met de kraan open.''