Konijn wordt schaars door virusziekte

In de natuur is bijna geen konijn meer te vinden. De meeste zijn geveld door een nieuwe ziekte: VHS. Huiskonijnen worden masaal ingeënt.

,,Niks te zien.'' Mismoedig rijdt boswachter Ruud Luntz met zijn terreinwagen door de duinen. Het zijn de eerste uren na zonsondergang, wanneer de konijnen zich meestal laten zien. De auto voert groot licht, de boswachter leunt met zijn arm over het geopende portierraam en laat en zaklantaarn over het duingebied glijden. ,,Vroeger had ik iemand nodig om de tel bij te houden, nu kan ik het alleen af.'' Slechts af en toe laat een konijn zich zien, na een ogenblik van verbazing snel weg huppelend.

Het is de vierde van in totaal acht telroutes die Luntz in twee weken aflegt in de Duin en Kruidberg bij het Noord-Hollandse Santpoort, een gebied dat deel uitmaakt van het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Elke keer rijdt hij precies dezelfde route. Hobbelend over zandpaden, langs reeën en damherten en bekeken door het licht van de vuurtoren en van enkele woonflats in IJmuiden. Het ging al jaren slecht met de konijnen, maar de laatste paar jaar is de situatie verslechterd. ,,Vroeger moest ik trakteren omdat ik er meer dan honderd had geteld.'' Nu niet. Na anderhalf uur pakt Luntz zijn formulieren en noteert wat hij in acht kilometer heeft gezien. Vijftien konijnen. Twee meer dan de vorige keer. Ooit telde hij er honderdachtenveertig.

Nog niet zo heel lang geleden werden duizenden konijnen per dag afgeschoten in de duinen, omdat de dieren door hun gegraaf de zeereep verzwakten, moestuinen in de zeedorpen en de akkers van keuterboeren vernielden. ,,De meeste dieren die worden bejaagd zijn of lekker of vervelend. Konijnen waren het allebei'', zegt dierecoloog Sip van Wieren van de Universiteit Wageningen. Hij spreekt van het ,,oogsten'' van konijnen zoals dat al bij de Romeinen gebeurde. Nog steeds is het konijn vrij bejaagbaar, zelfs in de nieuwe Flora- en faunawet. Maar veel te jagen valt er niet. Konijnen mogen elk jaar acht tot tien nesten hebben, maar de populaties zijn zó geïsoleerd dat de duinen leeg raken.

Over de oorzaken doen vele misverstanden de ronde, zegt boswachter Luntz. Er wordt wel beweerd dat het de schuld is van de vos, ,,maar dat kan niet, want de vos is niet afhankelijk van de konijnenstand''. Hoe zouden er anders zo veel vossen in de duinen kunnen rondlopen? Ook roofvogels hebben er weinig mee te maken. Buizerd, havik en sperwer zitten er nog.

Nee, zeggen boswachter Luntz en woordvoerder Robert Moens van Natuurmonumenten, de enige echte oorzaak is een relatief nieuwe ziekte, VHS (Viral Haemorrhagic Syndrome), ook wel RHD (Rabbit Haemorrhagic Disease) genoemd. Het virus is begin jaren negentig van de vorige eeuw uit China overgewaaid naar Europa, waar het overal slachtoffers maakt, tot stervenspercentages van negentig aan toe.

De ziekte lijkt de genadeklap voor de konijnenstand die in de jaren vijftig en zestig van de vorig eeuw toch al zwaar was getroffen door de myxomatose, waaraan soms tachtig procent van de populaties bezweek. [Vervolg KONIJNENZIEKTE: pagina 7]

KONIJNENZIEKTE

Zonder konijn evenwicht in duin verstoord

[Vervolg van pagina 1] De ziekte lijkt de genadeklap voor de konijnenstand die in de jaren vijftig en zestig toch al zwaar was getroffen door de myxomatose, waarbij soms tachtig procent van de populaties bezweek. Dierecoloog Van Wieren: ,,Het is merkwaardig dat bijna niemand weet hoe slecht het met de konijnen gaat. Een van de oorzaken is, vermoed ik, dat mensen niet zien dat er konijnen sterven. Met myxomatose zie je konijnen min of meer springlevend, met het gras in de bek, ineens doodgaan langs de kant van een weg. Bij deze ziekte sterven ze in hun holen.''

Door het verdwijnen van het konijn is in een duingebied als Duin en Kruidberg het `ecologisch evenwicht' verstoord, zegt boswachter Luntz. ,,Je hoeft geen bioloog te zijn om te zien dat het gebied dichtgroeit met bos. Straks staan de bomen op de zeereep.'' Dat is niet wenselijk. Natuurbeheerders streven naar zandverstuivingen en wandelende duinen, naar soortenrijk duingrasland, waaraan konijnen met hun gegraaf en gevreet bijdragen. Konijnenholen zijn belangrijk voor bergeenden en tapuiten, die hierin kunnen nestelen. ,,Konijnen lijken een belangrijke rol te spelen in het behoud van diversiteit in structuurtypen en zeldzame plantensoorten in de duinen'', zo luidt de belangrijkste contatering in een vier jaar geleden gepubliceerd onderzoek `Langoor' door de Universiteit Wageningen naar de konijnenstand in Nederland. Het verdwijnen van het konijn is des te tragischer voor Duin en Kruidberg, omdat dit voorjaar de waterwinning is gestopt en het waterpeil kon stijgen. Door deze `vernatting' krijgen planten en dieren in het gebied meer kans. Parnassia bijvoorbeeld, maar ook vogels als plevier, kievit en pijlstaarteend.

Een plan van aanpak is er eigenlijk niet. Bezoekers van het duingebied vragen de boswachter weleens waarom hij niet gewoon nieuwe konijnen in het gebied uitzet, maar dat leidt meestal tot niets, zegt Luntz. ,,De dieren raken in de stress en worden als ziek dier opgegeten door de vos.'' Ook inenten is lastig, zegt dierecoloog Sip van Wieren. ,,Dat wordt in Portugal gedaan, maar dat is dweilen met de kraan open.'' De aantallen zijn te groot. Voor huiskonijnen zijn er in Nederland wel spreekuren bij dierenartsen die de dieren inenten. ,,In het voor- en najaar hebben we speciale konijnenuren waarbij de dieren worden ingeënt tegen VHS'', zegt dierenarts P. Afonso in Heemskerk. In het aangrenzende duingebied bij Heemskerk is de konijn bijna verdwenen, maar als huisdier wordt het beest steeds populairder. Afonso: ,,We zien al een paar jaar een sterke toename van het aantal konijnen dat we moeten enten.''

Voor de natuur blijft weinig anders over dan het inzetten van grazers. Natuurmonumenten stuurde twaalf jaar geleden al Shetland ponys het gebied in, om het dichtgroeien tegen te gaan. Aanvankelijk heeft de konijnenstand daarvan geprofiteerd, maar het effect lijkt uitgewerkt. Volgend jaar komen er pony's bij.

    • Arjen Schreuder