Feminisme is niet populair in Litouwen

Op de Frankfurter Buchmesse brengt gastland Litouwen zijn literatuur onder de aandacht met discussies en optredens. De twintigste eeuw was er een van leed, met boeken van ballingen en clandestiene dichters.

,,Niet alleen in Litouwen, overal in de wereld is het een voorrecht om een vrouw te zijn!'' Vanda Juknaite roept het met overtuiging de zaal in. Ze is een van de drie Litouwse schrijvers die met elkaar en het publiek discussiëren over `schrijvende vrouwen in Litouwen', een van de tientallen evenementen die tijdens de Frankfurter Buchmesse plaatsvinden om de literatuur van het `gastland' onder de aandacht te brengen.

Litouwen heeft zijn presentatie de leus `to be continued' meegegeven, om duidelijk te maken dat men vooral van de toekomst nog veel verwacht. De twintigste eeuw was er een van veel leed: tussen 1917 en 1940 was het land onafhankelijk, maar in de Tweede Wereldoorlog brachten de nazi's de joodse bevolking van de hoofdstad Vilnius (alias Wilna, `het Jeruzalem van het Noorden') grotendeels om. En in de naoorlogse jaren leed het door de Sovjet-Unie geannexeerde Litouwen zwaar onder de Stalin-terreur. De Litouwse literatuur werd er vooral een van ballingen, en van dichters: op de chique, maar niet spectaculair vormgegeven tentoonstelling van het gastland in Frankfurt wordt veel aandacht besteed aan `het magische jaar 1951', waarin de clandestiene poëzie in Litouwen tot grote bloei kwam.

Een zeer lokale bloei, uiteraard, want in het buitenland zijn de Litouwse letteren zo goed als onbekend. Duitse uitgevers hebben de afgelopen jaren een twintigtal titels uitgegeven, zoals het – overigens in het Jiddisch geschreven – dagboek van Mascha Rolnikaite, `de Litouwse Anne Frank', en de goed ontvangen roman Sterne der Eiszeit van de jonge schrijfster Renata Serelyte. Nederland komt nauwelijks voor in het de Litouwers uitgegeven overzicht van vertaalde Litouwse literatuur, buiten een handvol in tijdschriften vertaalde gedichten en één in het Fries vertaald verhaal. Navraag op de Buchmesse leert dat de kans op een Litouwse doorbraak in Nederland klein is: de belangstelling van de Nederlandse uitgevers voor het gastland is gering. Dat is overigens begrijpelijk voor wie deze week het optreden zag waarbij vier Litouwse dichters (paardenstaart, baard, oorbel) onverstaanbaar door op zichzelf al tamelijk structuurloze muziek heen schreeuwden.

Waarschijnlijk het beroemdste boek uit de recente Litouwse literatuur is De regenheks van Jurga Ivanauskaite. Die roman verscheen in 1993 en werd aanvankelijk verboden wegens het vermeende pornografische en godslasterlijke karakter ervan. Litouwen was dan wel bevrijd van de sovjetcensuur, maar de invloed van de katholieke kerk deed zich gelden. Het boek bevat expliciete seksscènes tussen een priester en een jonge vrouw, terwijl ook de inquisitie, Jezus en Maria Magdalena een prominente rol spelen. Ivanauskaite's boek is inmiddels in het Duits vertaald. Volgens de schrijfster is er sinds de publicatie van haar roman niet veel veranderd: ,,Vrouwen worden nog altijd onderdrukt in Litouwen, dat lijkt een eeuwig probleem te zijn. Het feminisme is helemaal niet populair: de mannen vinden dat er na de onafhankelijkheid al zoveel verandert, dat de vrouwen voor stabiliteit moeten zorgen.'' Tegen het einde van de discussie voorzag Ivanauskaite, die enkele jaren in Tibet woonde, die analyse nog van een filosofische basis: ,,Vrouw zijn is vooral een kwestie van liefde.''

    • Arjen Fortuin