De kruisweg van Claus

Het beeldboek van Claus is allang uitgelezen, maar Nederland 2 stampt het er overdag als een evangelie in. Telkens opnieuw wordt het voorgelezen. De kruisweg van Claus, zijn bergredes voor de ontwikkelingshulp, zijn wonderbaarlijke ontmoetingen met eenvoudige mensen, zijn slachtofferschap van het hofprotocol en van knevelende politieke farizeeërs, zijn lijdensverhaal als patiënt en zijn uiteindelijke verlossing. Nu weten de Nederlanders pas wie ze missen. Het Claus-evangelie wordt gebracht als onderbreking van de met militaire precisie georganiseerde ceremonies rond de kist. In rouw-nationalisme doet Nederland niet onder voor Amerika of Groot-Brittannië, behalve dat er in Nederland bijna geen vrouw aan te pas komt.

Gisteren weer een film over Claus en de ontwikkelingshulp. Ik weet nooit of het een herhaling is of een nieuwe necrologie want dezelfde beelden komen in wisselende combinaties terug. Claus was weer een en al goedheid. Hij stond bij een sisalfabriek in Tanzania en deed standups met de microfoon voor een irrigatieproject in Opper-Volta en in India. Een van die tv-series met Claus voor bewustmaking van het volk werd indertijd samengesteld door Willibrord Fréquin die inmiddels als judas het verkeerde pad op is gegaan.

Na de film vroeg Pia Dijkstra aan historicus Hans Bree of Claus de prins van ontwikkelingssamenwerking was. ,,Nee'', zalfde deze. ,,Er is altijd meer, er was de muziek. Hij was coach, diplomaat. Er is altijd meer dan waar hij op vastgepind wordt.'' Zijn slaapverwekkende opmerkingen gisteren maakten mij niet nieuwsgierig naar zijn Claus-biografie die stipt op tijd verschijnt.

Helaas is tv-necrologie geen ontwikkeld genre. Kranten maken necrologieën ruim van tevoren. Het was verstandig van de NOS om tijdens de ziekte van Claus alvast wat prominenten over hem te interviewen, maar het heeft weinig geholpen. Interviews met onduidelijke herkomst en datum werden achter elkaar geplakt. Buiten de clichés over zijn humor, zijn originaliteit en zijn worstelingen weet ik bijna niets. Er ontbrak een coherent, scherp afgewogen portret.

Nu blijft het beeld hangen van een heilige die zich opofferde voor zijn vrouw, zijn nieuwe volk en alle armen in de wereld. Daar zou hij depressief van zijn geworden. Ik denk dat iedere prominente overledene een balans van zijn erfenis verdient, een kritische necrologie die hem afschildert als gewone sterveling.

Sommige publieke optredens van Claus zoals zijn liefdesverklaring aan koningin Beatrix – waren niet origineel maar tenenkrommend voor de aanwezigen. Depressies zijn ook gruwelijk voor huisgenoten. Zijn uitspraken over ontwikkelingshulp waren abstract, sterk beredeneerd vanuit instanties, regeringen en donoren. Het kostte hem dan ook de grootste moeite om in zijn eentje een gewoon mens te spreken. Wat voor Claus geldt, is ook waar voor de Nederlandse ontwikkelingshulp in het algemeen: nooit kritisch geëvalueerd. Het gaat nog steeds om mooie intenties, dankbaar kijkende zwartjes. Weinigen zijn in het resultaat geïnteresseerd. In de documentaire zei een ontwikkelingswerker dat veel geld verkeerd terechtkwam, maar er werd hem niet nieuwsgierig gevraagd hoe en wat. Claus kraakte een kritische noot over eenzijdige handelsstromen, maar is dat de enige oorzaak dat het sisalproject in Tanzania mislukte? Waren nieuwe kunstvezels niet domweg beter? De Oranjes waren bevriend met regeringsleider Julius Nyerere die met Nederlandse hulp Tanzania in de economische afgrond stortte door op brute wijze de landbouw te collectiviseren en ieder particulier initiatief te verstikken. De vriendschap met verzetsheld Mandela stamt pas van na diens vrijlating uit de gevangenis. Als prins kun je ook niet anders. Het komt niet ter sprake.

Van de top ziet de wereld er heel anders uit. Heeft Claus Beatrix ooit aangeraden een miljardje Koninklijke Olie te verkopen wegens omstreden activiteiten in Ogoni-land? Claus moest ontslag nemen als voorzitter van een regeringscommissie die een boycot van Angolese koffie subsidieerde. Als het zich nu had voorgedaan, zou hij mogen blijven zitten, zei een spreker in de documentaire. Ik denk het niet. In het archieffilmpje uit de jaren zeventig stonden gesubsidieerde, langharige actievoerders te posten voor Albert Heijn. De camera zoomde in op de glazen winkeldeur. ,,Hofleverancier'' stond daar. Dat was het probleem.

    • Maarten Huygen