Teruggave oorlogskunst verloopt niet vlekkeloos

De teruggave van oorlogskunst is in volle gang. Het Rijksmuseum overweegt nu de aankoop van stukken uit de Gutmann-collectie.

Tot voor kort had Nederland in het buitenland en vooral in de Verenigde Staten een slechte reputatie wat betreft de teruggave van oorlogskunst. Het World Jewish Congress in New York laakte twee jaar geleden de `keiharde opstelling' van de Nederlandse regering tegenover claims van particulieren op kunstwerken die in de Tweede Wereldoorlog in handen van de Duitsers waren gevallen en die na de oorlog in het bezit kwamen van de Nederlandse staat. Nederland kreeg de naam van een harteloze natie en de regering zag zich zelfs genoodzaakt in de Verenigde Staten een pr-bureau in te schakelen die dit imago moest verbeteren.

Volgens Rik Vos, directeur van het Instituut Collectie Nederland (ICN), is de geschonden reputatie inmiddels hersteld. Het ICN beheert de kunstcollectie van het rijk en regelt de teruggave van oorlogskunst. Die is nu in volle gang. Eind vorig jaar stelde de regering de Adviescommissie Cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog in, die de staatssecretaris van cultuur adviseert over de teruggaven. De commissie bracht tot nu toe drie adviezen uit die alle positief waren: de geclaimde kunstwerken moesten worden gerestitueerd. De meest omvangrijke claim was die van de familie Gutmann, die aanspraak maakte op 233 kunstvoorwerpen uit de collectie van het rijk.

Rik Vos: ,,De wereld weet nu dat Nederland wel degelijk bereid is tot teruggave van oorlogskunst aan de rechthebbenden. Bij de overdracht van de kunstwerken aan de familie Gutmann was de European Commission on Looted Art betrokken. Het nieuwe beleid blijft dus niet onopgemerkt.''

Vos geeft toe dat de teruggave van de 233 voorwerpen aan de familie Gutmann, waaronder schilderijen, antieke meubels, serviezen en zilver, niet helemaal vlekkeloos verliep: ,,De rijkskunstcollectie wordt gebruikt voor de aankleding van overheidsgebouwen en ambassades en er wordt veel uitgeleend aan musea. In totaal zijn er 3500 bruikleennemers. In de afgelopen decennia zijn de voorwerpen uit de Gutmann-collectie over veel instellingen verspreid geraakt. Het meeste konden we traceren en terughalen, maar dertien voorwerpen bleken zoek, zoals een antieke spiegel en enkele kleine bronzen sculpturen. Die moeten we dus vergoeden.''

Het zoekraken van kunstwerken uit de rijkscollectie zal ook bij komende claims een rol gaan spelen. Vos schat dat van de in totaal 150.000 voorwerpen die het ICN in beheer heeft 10 à 15 procent als vermist moet worden beschouwd. ,,Het ICN is bezig met een onderzoek naar de verblijfplaats van alle voorwerpen. Als dat volgend jaar is afgerond, weten we precies wat er weg is.''

De restitutiecommissie zal de komende maanden nog over een stuk of acht claims advies uitbrengen. Een van die claims heeft betrekking op twee schilderijen waarvan al bekend is dat er één spoorloos is verdwenen. Vos: ,,Het gaat om een negentiende eeuws stadsgezicht. Ik verwacht dat de commissie tot teruggave zal adviseren. Als de staatssecretaris dat advies overneemt moeten wij voor dat schilderij een financiële regeling treffen met de claimant. Daar zit niets anders op.''

De teruggaves hebben ook consequenties voor enkele Nederlandse musea. Zo betekent de restitutie van de collectie Gutmann vooral voor het Rijksmuseum in Amsterdam een gevoelig verlies. Het Rijksmuseum had dertig voorwerpen uit die collectie in bruikleen van het ICN. De helft is teruggehaald, maar de vijftien mooiste stukken, die permanent in de vaste opstelling worden geëxposeerd, zijn nog in het museum. Vos: ,,Het zijn wandtapijten, antieke meubels, porselein en zilver. Die mogen daar blijven totdat de familie Gutmann besloten heeft om ze zelf te houden of op de veiling te brengen. De meest bijzondere stukken zijn drie zestiende eeuwse verguld zilveren kannen die al tientallen jaren in de schatkamer van het museum te pronk staan. Voor het Nederlands kunstbezit zou het een groot gemis zijn als we daar afstand van moeten doen. Daarom hopen we dat het Rijksmuseum kans ziet ze aan te kopen van de familie.''

Bij de vijftien achtergebleven voorwerpen heeft het Rijksmuseum nu nieuwe bordjes geplaatst met de vermelding `Bruikleen van de familie Gutmann'. De directeur Collecties van het museum Peter Sigmond hoopt binnenkort te horen wat de familie heeft besloten. ,,Dan moeten we zien wat we kunnen aankopen. De drie zilveren kannen komen het eerst in aanmerking, maar ook andere voorwerpen zijn belangrijk voor de museumcollectie.''

Een schenking door de familie Gutmann aan het Rijksmuseum lijkt niet waarschijnlijk. De in Los Angeles wonende Nick Goodman – een kleinzoon van het in de oorlog vermoorde echtpaar Friedrich en Louise Gutmann dat de verzameling bijeenbracht – zegt desgevraagd: ,,Nee, we zijn niet van plan die kostbare zilveren kannen te schenken. We zijn geen rijke familie. En gezien de treurige voorgeschiedenis is er weinig aanleiding tot schenking. We hebben vijftig jaar lang moeten strijden voor de teruggave. Als er al dingen in het Rijksmuseum blijven, zal het dus eerder door een verkoop zijn dan door een donatie.''

    • Lien Heyting