Grote Spel rond de Kaspische olie nadert ontknoping

Energiechantage en politiek gekonkel voeren de boventoon bij de aanleg van de BTC-pijpleiding van Baku naar Ceyhan. Vanaf 2005 zigzagt een enorme oliestroom van de Kaukasus naar de Middellandse Zee.

In het stadje Borzjomi vrezen ze het ergste: zal de pijpleiding waar dagelijks een miljoen vaten olie door naar Turkije wordt gepompt, het beroemde Georgische bronwater bedreigen? Borzjomi heeft een imago van kristalheldere zuiverheid te verliezen. ,,Milieu is een schone zaak'', zegt de Georgische parlementariër Roman Gotsiridze. ,,Maar we hebben onze keus gemaakt. Olie wint het van water.''

Twee weken geleden schepten de Amerikaanse minister van Energie samen met de presidenten van de Kaukasische republieken Georgië en Azerbajdzjan zand over het eerste buisdeel van de BTC, de pijpleiding van Baku naar Ceyhan in Turkije. ,,Een droom komt uit'', zei de met stof overdekte Azerbadjzjaanse president Alijev. Collega Sjevardnadze van Georgië knikte instemmend. Het Kremlin vond het niet nodig om felicitaties te sturen.

In de Kaukasus wordt een nieuw hoofdstuk geschreven in het `Grote Spel' rond de Kaspische olie. Sinds 1999 pompt een kleine pijpleiding al een stroompje olie van Baku naar de Georgische Zwarte Zee-haven Soepsa, maar de BTC is van een ander kaliber. Vanaf 2005 zigzagt een enorm volume aan Kaspische olie via een bizarre route van 1.730 kilometer naar de Middellandse Zee. Buiten bereik van Rusland en Iran, met een grote boog om de roerige regio Nagorno Karabach en de Russische bondgenoot Armenië heen. En dwars door Georgië, dat een pro-westerse koers vaart.

Rusland en Iran bieden snellere en goedkopere routes, maar de BTC heeft minder met economie dan met energiepolitiek te maken. Turkije wil de BTC om de Bosporus te ontlasten: 55.000 schepen, waaronder 5.500 olietankers, verdringen elkaar nu jaarlijks in de twaalf bochten van deze nauwe zeestraat. De Verenigde Staten gunnen Rusland geen monopolie op de doorvoer van Kaspische olie. Azerbajdzjan wil zijn olie niet langer tegen ongunstige tarieven naar Rusland pompen en staat met Iran op gespannen voet.

En Georgië? Dat hoopt dat de BTC als kunstmatige ruggengraat fungeert. Wanneer de pijpleiding eenmaal over zijn bodem loopt, zal het westen Georgië robuuster steunen bij conflicten met regionale bullebak Rusland. ,,Pas als de BTC er ligt, wordt Georgië onafhankelijk'', meent de Georgische analist Michail Chatsjkoenashvili. ,,De BTC is het voornaamste probleem in onze relatie met Rusland. De rest is een afgeleide.'' Sterker nog, Chatsjkoenasjvili meent dat Rusland het afgelopen decennium Georgië louter destabiliseerde om aanleg van de BTC te voorkomen.

Tot vorig jaar schoot het niet op met de BTC. De oliemaatschappijen betwijfelden of het project van 2,7 tot 3,7 miljard dollar zijn geld zou opbrengen. Azerbajdzjan zou onvoldoende olie produceren. ,,Je kan olie door een pijpleiding duwen, maar je kan het er niet doorheen trekken'', zei Chevron-topman Richard Matzke sceptisch. Economisch is het project aantrekkelijker geworden nu naast de oliepijp een gaspijp wordt gelegd die jaarlijks tien miljard kubieke meter gas van het enorme Shah Deniz-gasveld naar het Turkse Erzurum zal pompen. Washington zette het afgelopen jaar in het kader van de nieuwe doctrine van energieveiligheid de schouders onder de BTC, waarna de leningen loskwamen. Dus kan het consortium onder leiding van BP aan de slag. In 2004 is de BTC klaar, het jaar daarop treedt hij in werking.

Michail Chatsjkoenasjvili heeft hoge verwachtingen van de BTC. De winst van het olietransport – volgens schattingen oplopend van 20 tot 60 miljoen dollar per jaar – en de honderd miljoen dollar die wordt besteed aan landaankopen zijn mooi meegenomen. Maar bovenal brengt de BTC politieke stabiliteit en zal de Georgische afhankelijkheid van gasleverancier Rusland verminderen. Georgië krijgt namelijk 5 procent van het gas dat van Azerbajdzjan naar Turkije stroomt, een half miljard m³3 per jaar. De import uit Rusland bedraagt momenteel 1,2 miljard m³3 gas.

Dat is welkom, want Georgië is zeer kwestbaar voor energiechantage. In het verleden draaide de Russische gasleverancier – eerst Gazprom, nu Itera – de gaskraan herhaaldelijk dicht. Zoals in de winter van 2001, toen Itera 179 miljoen dollar opeiste. Tbilisi zat daardoor in de kou en had dagelijks slechts enkele uren stroom. De mondaine Roestaveli-boulevard klonk met honderden brommende en rokende generators als een bouwput. Boze inwoners liepen te hoop tegen president Sjevardnadze. Deze zomer werd de gaskraan weer dichtgedraaid na een financieel geschil.

De kans bestaat dat het opnieuw een koude en akelige winter wordt, vreest Chatsjkoenasjvili. ,,We moeten ons nog even schrap zetten tot het gas uit Azerbajdzjan gaat stromen.'' President Sjevardnadze betwijfelt of zijn land dat geduld kan opbrengen. ,,Als het licht deze winter uitgaat, is het voorbij'', liet hij zich onlangs ontvallen. Dat verklaart waarom Georgië op de drempel van zijn energie-onafhankelijkheid zich alsnog in de armen van Rusland stort. Tot ontsteltenis van de oppositie stelde de president namelijk begin september voor het bedrijf Tbilgaz aan gasleverancier Itera cadeau te doen. Tbilgaz distribueert gas naar appartementen en bedrijven in en rond de hoofdstad. Het zeer corrupte bedrijf liet de gaspenningen van de burgers en bedrijven jarenlang in een zwart gat verdwijnen, waardoor de schuld aan Itera tot bijna 11 miljoen dollar opliep. Inmiddels staat het leidingnet door verwaarlozing op springen. De komende jaren zijn investeringen van 120 miljoen dollar nodig.

De Georgische regering wil het bedrijf nu in handen van een joint venture geven, waarin Itera een aandeel van 51 procent krijgt. ,,Waanzin. We maken onze gasleverancier tevens tot distributeur. Itera gaat heus niet op zoek naar het goedkoopste gas'', zegt Roman Gotsiridze, hoofd van de budgetcommissie van het Georgische parlement. Bovendien wordt Itera niet verplicht in Tbilgaz te investeren. ,,Zelfs de schuld schelden ze niet kwijt.''

Het probleem is dat de regering heeft zitten slapen, meent Gotsiridze. Het koesterde de onrealistische hoop Tbilgaz aan een westers bedrijf te verkopen, tot de onderhandelingen met het Israëlische Tahal in juni vastliepen. ,,Nu nadert de winter en raakt men in paniek. Dus geeft het een Russisch bedrijf de sleutel tot onze industrie. Alles om maar niet te worden afgesneden.'' Die angst is overdreven, meent Gotsiridze, want Rusland kan de kraan slechts slechts voor korte tijd dichtdraaien. De reden is simpel: Georgië krijgt gas via dezelfde pijpleiding als Armenië, Ruslands vazal. ,,Dus als wij geen gas krijgen, zit Armenië ook zonder.''

Komende maand hoopt de regering het contract met Itera te ondertekenen. De woede bij de oppositie is groot. ,,Het is de vraag wat de grootste protesten gaat opleveren'', zegt commentator Levan Berdzinisjvili. ,,Tbilisi zonder gas of Tbilgaz in handen van de Russen.''