De eerste volksteller ligt al in het ziekenhuis

Rusland telt zijn bevolking. Maar hoe betrouwbaar het resultaat wordt is onduidelijk: velen laten de volkstellers niet binnen, anderen liegen.

Gisteravond werd het startschot gegeven in het verre Kamatsjatka, vanochtend zwermden een half miljoen volkstellers uit over Europees Rusland. Voor het eerst sinds 1989 proberen zij een beeld te krijgen van de Russische bevolking. Ze reizen per boot, paard en hondenslee langs de deuren, maar het merendeel betreft studenten met een klembord onder de arm.

In 1989 telde de Sovjet-republiek Rusland 147 miljoen inwoners. Dat aantal zou inmiddels tot 144 miljoen geslonken zijn. Verpaupering, uitzichtloosheid, alcoholisme en de instorting van de gezondheidszorg hebben geleid tot lage geboortecijfers en een dalende levensverwachting. Bovendien overlijden jaarlijks 53,7 op de 100.000 Russen aan moord, doodslag of zelfmoord, zo blijkt uit een recent rapport van de WHO. Alleen Colombia en El Salvador gaan Rusland daarin voor. Zowel voor beleidsmakers als wetenschappers is het van groot belang te weten hoe groot de schade is en in hoeverre immigratie die dalende tendens compenseert. In het afgelopen decennium keerden miljoenen Russen terug uit de voormalige Sovjet-republieken. Daarnaast zijn er vele miljoenen illegale gastarbeiders. Schattingen over hun aantal lopen uiteen van 5 tot 15 miljoen.

De enquêteurs vragen over geslacht, leeftijd, gezinssamenstelling, kindertal, burgelijke staat, nationaliteit, etniciteit, talenkennis, arbeid en de bron – maar niet de omvang – van het inkomen. Probleem is nu de Russen tot medewerking te bewegen. Het wantrouwen tegen de staat zit diep. Worden de gegevens niet doorgespeeld aan de immigratiedienst, de politie, de belastingdienst? Verzekeringen dat de resultaten anoniem en discreet verwerkt worden, stellen niet iedereen gerust. Jelena, die haar appartement in hartje Moskou buiten medeweten van de belastingsdienst aan een correspondent verhuurt, gaf haar gezin deze week bij een tellingsbureau als inwonenden op. Sindsdien belt ze haar huurders bijna dagelijks: ,,Laat ze niet binnen!'' Berichten over als volkstellers vermomde overvallers die dure huizen leegroven, eisen hun tol, zegt Sergej Kolesnikov van het Staatscomité voor de statistiek. De politie is in de hoogste paraatheid, maar bij de nieuwe rijken in de `cottage-dorpen', die leven achter hoge muren, waakhonden en lijfwachten, krijgen de volkstellers volgens Kolesnikov geen voet tussen de deur. De ,,per definitie wantrouwende'' stedelingen zullen het minst mededeelzaam zijn. Uit een peiling van de krant Vremja Novostej blijkt dat 15 procent van de Moskovieten en 27 procent van de St.Petersburgers de deur gesloten houdt. En een kwart van de Russen is van plan te liegen.

Sommige Russen zien de volkstelling als een mooi middel om hun grieven wereldkundig te maken. Dorpen rond de stad Oeljanovsk doen niet mee uit protest tegen de armoede, Siberische chauffeurs omdat de importheffing op Aziatische auto's te hoog is. Orthodoxen in Astrachan noemen de telling goddeloos.

De volkstellers vrezen in de stad de a-sociale elementen – de eerste studente ligt al in het ziekenhuis – en op het platteland de waakhonden. In sommige wijken Moskou krijgen ze een zaklantaarn en een fluitje en lopen wijkagenten mee. Maar het risico valt in het niet vergeleken met 1937, toen honderdduizenden volkstellers over de Sovjet-Unie uitzwermden. De resultaten vielen tegen: de bevolking bleek veel te religieus en door burgeroorlog, hongersnood en zuiveringen geslonken tot 162 miljoen. Dat moesten er 170 miljoen zijn, had Stalin verordonneerd. De resultaten werden derhalve tot staatsgeheim verklaard, duizenden statistici verdwenen in de Goelag. Twee jaar later bleek het land er bij een nieuwe telling fantastisch voor te staan.

Ook deze telling zal weinig leren over trends, schrijft het blad Itogi, want vergelijkingsmateriaal is er niet. De peilingen van 1926, 1937, 1939, 1959, 1970, 1979 en 1989 zijn onbetrouwbaar. Geen land waar het adagium meer opgang deed dat er leugens, verdomde leugens en statistieken bestaan dan de Sovjet-Unie. Moskou wilde de buitenwereld graag een rooskleurig beeld voorschilderen. Ook nu, zo schrijft Izvestija, leven de gevestigde belangen liever in een virtuele realiteit. De krant citeert volktellers in Basjkortostan, die het aantal Basjkiriërs zo hoog mogelijk moeten voorstellen tegenover de Russen en Tataren. De orthodoxe kerk heeft van zijn kant de vraag naar religie buiten de telling weten te houden. Anders zou wel eens kunnen blijken dat Rusland veel minder dan 80 miljoen orthodoxen en veel meer dan 20 miljoen moslims telt.

Toch zal de telling zijn nut hebben. In het hoge noorden, waar de volkstellers al eerder op stap gingen, zijn honderden spookdorpen aangetroffen. Lokale overheden incasseerden nog altijd staatsubsidies voor verzending van wintervoorraden naar deze dode zielen.