Over gekke en geile apen

Er is van alles in de literatuur waar je op kunt letten. Het kind natuurlijk, en de liefde, maar ook de zee, de stad, de hond, de dood, de vogel, het uitzicht, de kiezel, de schelp, de afgrond, de gevaarlijke vrouw, de zelfmoord. Zou allemaal interessant kunnen zijn, maar ook allemaal niet. Dus dat Armada een nummer wijdt aan de aap is op zichzelf nog geen reden tot opwinding. De titel van het nummer is al iets prikkelender: Het apentheater. ,,Gevaarlijke, gekke, geile en wijze apen in de wereldliteratuur'' staat er op de omslag en zo heet ook de eerste bijdrage, geschreven door de nieuwe Armada-redacteur Stine Jensen. Van haar verscheen onlangs een proefschrift over de aap, onder de titel Waarom vrouwen van apen houden, wat wel eens goed is om uit te leggen want vast niet iedereen wist dat dat het geval is.

In haar inleiding introduceert Jensen enkele apen uit de literatuur, waarvan er veel vooral opvallen door hun ongeremde libido dat de vrouwen wel, of juist niet bevalt – ook onder apen zijn zowel verkrachters als attente minnaars te vinden. Waar in de literatuur ,,seks, drugs en drank het onderwerp zijn'', is de kans groot dat we apen aantreffen.

Goed. Maar wat ís de aap nu eigenlijk? Jensen haalt de literatuurwetenschapper H.J. Gerigk aan die een typologie heeft gemaakt van de literaire aap en die acht rollen onderscheidt, van de cultuurmens als geleerde aap en de aap als kwade schaduwzijde van de mens tot de geile aap, de apin en de aap als nobele wilde. Veel van die karakteristieken hebben te maken met het anders zijn van apen, maar toch ook weer niet zó anders. De aap is een buitenstaander in de mensenwereld, eentje die buiten moet blijven of aan wie we een voorbeeld zouden kunnen nemen.

In het nummer zelf is die interessante kant van de aap, interessanter dan de seks en drugs en rock 'n' roll-aap, helaas maar in twee bijdragen aanwezig. De ene is die van Arnon Grunberg over het gruwelijke einde van Blonde Aap, de andere een vertaald hoofdstuk uit de roman Lulu: A Romance van de Australische schrijfster Annamarie Jagose. Zij laat een wetenschapster aan het woord die een babyaapje in huis heeft gehaald om er taalexperimenten mee te doen, maar in de loop van dit hoofdstuk wordt duidelijk dat het aapje in haar huwelijk, vooral voor haar man, veel meer gaat vertegenwoordigen dan een wetenschappelijk object.

Grunbergs De Blonde Aap is verschrikkelijk maar aangrijpend. De vrouw die Blonde Aap genoemd wordt, ontwikkelt zich tot een soort gemartelde heilige, een wezen dat iedereen lief wil hebben met als gevolg dat ze door de mensen uiteengereten wordt. Ze is een achternichtje van het meisje Bess uit de film Breaking the waves die zich ook uit liefde letterlijk kapot liet maken, en ze is een vrouwelijk Messias die bereid is te sterven voor het heil van de mensheid. Dat ze Aap genoemd wordt geeft juist in dit apennummer een extra dimensie aan haar optreden. In een zeer goed geïnformeerd artikel geeft Ward Wijndelts bovendien een overzicht van het personage (Blonde) Aap zoals dat tot nu toe in Grunbergs werk gefigureerd heeft.

Armada nr. 28 `Het apentheater'. Uitg. Wereldbibliotheek, Amsterdam

    • Marjoleine de Vos