Hoe dichter bij de kroon, hoe strakker het corset

De positie van echtgenoot van de monarch, is een uiterst lastige. Dat zal, na prins Hendrik en prins Claus, ook prinses Máxima merken.

Na de dood van prins Claus, die tientallen jaren gevangen zat in een stijf staatsrechtelijk corset, rijst de vraag of zijn schoondochter Máxima hetzelfde lot moet ondergaan.

Politici en staatsrechtgeleerden reageren verdeeld op deze netelige kwestie. Sommigen zijn voor veranderingen en aanpassingen, onder wie de CDA'er prof. Koekkoek en D66-fractieleider De Graaf. Zowel het Tweede-Kamerlid Te Veldhuis (VVD) als zijn PvdA-collega Rehwinkel houden het echter liever bij het oude.

De voorgangers van Claus bieden een wisselend beeld. Prins Bernhard genoot tot het Lockheed-schandaal halverwege de jaren '70 een zeer grote vrijheid, waarvan hij met graagte gebruik maakte. ,,In al die jaren deed ze (de regering, red) alsof de prins-gemaal formeel niet bestond'', zo schrijft Harry van Wijnen in zijn boek De Prins-Gemaal. Daarna werd echter ook Bernhard stevig aan banden gelegd.

De positie van Claus daarentegen was meer vergelijkbaar met die van prins Hendrik, de echtgenoot van koningin Wilhelmina. In zijn Wilhelmina-biografie schrijft historicus Cees Fasseur dat de toenmalige vorstin haar echtgenoot stelselmatig buiten alle staatszaken hield terwijl ook zijn representatieve verplichtigen weinig voorstelden. ,,Er bleef voor Hendrik weinig anders over dan een eigen leven te gaan leiden waarin hij zichzelf kon amuseren.'' Prins Hendrik werd voorzien van twee adjudanten die ,,hem moesten behoeden voor misstappen en het maken van schulden'', later stelde Wilhelmina zelfs de Haagse hoofdcommissaris van politie Van 't Sant aan als ,,een soort toeziend voogd''.

Sinds de jaren '60, toen er grote opwinding ontstond over de staatsrechtelijke positie van de koninklijke familie door het omstreden huwelijk van prinses Irene met de katholieke prins Hugo de Bourbon de Parma, is de prins-gemaal geleidelijk aan steeds meer in een corset gestopt. Ook de nieuwe wet op het Koninklijk Huis, pas dit voorjaar aangenomen, ademt die geest. Hoewel het aantal leden van de koninklijke familie, dat onder de ministeriële verantwoordelijkheid valt, iets is verminderd, blijven in elk geval de echtgenoot of echtgenote van het staatshoofd en de troonopvolger en diens partner strak onder de ministeriële verantwoordelijkheid vallen.

Prof. A. Koekkoek, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Tilburg en voormalig Tweede-Kamerlid voor het CDA, vindt dat de tijd is gekomen voor een vrijere uitleg van de wet. ,,Ik heb al vaak verdedigd dat we niet te bangelijk moeten zijn als het gaat om positie van de koning of de kroonprins. Ik vind dat Claus onvoldoende ruimte heeft gekregen om zijn talenten te ontplooien. Het keurslijf om hem was te strak.''

Dit betekent volgens Koekkoek dat de leden van het Koninklijk Huis de kans moeten krijgen zich vrijer uit te laten over allerlei onderwerpen. ,,Dat kan lastig zijn, omdat ze nog steeds onder de ministeriële verantwoordelijkheid vallen, maar zo'n minister moet daar wel tegen bestand zijn. Die is gewend aan kritiek. Via geregeld overleg met het Koninklijk Huis moet het mogelijk zijn al te grote verrassingen te voorkomen. Het vereist ook een zekere wijsheid van Kamerleden. Ze moeten niet over alles meteen vragen stellen.''

Zijn Nijmeegse collega, prof P. Bovend'Eert, denkt echter dat de onlangs herziene wet weinig ruimte laat voor aanpassingen. Volgens Bovend'Eert is de huidige toestand staatsrechtelijk onbevredigend, omdat de minister-president in feite geen middelen heeft om lastige leden van het Koninklijk Huis in het gareel te brengen. Zuiverder is volgens hem om, net als in Engeland, slechts de koning(in) onder de ministeriële verantwoordelijkheid te laten vallen. De troonopvolger en anderen zijn in beginsel vrij om te zeggen wat ze willen, iets wat prins Charles veelvuldig doet. Niemand valt daar ministers over lastig. Maar er is wel een rem op het gedrag van deze Royals. Als ze te ver gaan, weten ze, kunnen ze van troonsopvolging worden uitgesloten.

D66-fractieleider Thom de Graaf breekt vandaag in een ingezonden stuk in de Volkskrant eveneens een lans voor een wat andere rol voor Máxima in de toekomst. Die zou iets meer op afstand van haar man kunnen blijven. ,,In een moderne monarchie hoeft de partner niet voortdurend op te draven als meeknikkende decoratie bij openbare aangelegenheden.'' Juist daardoor zou Máxima ruimte krijgen om zelf maatschappelijke activiteiten te ontplooien en niet alleen gemeenplaatsen uit haar mond te hoeven laten komen.

PvdA'er Rehwinkel stelt dat de Kamer nog niet zo lang geleden de positie van leden van het Koninklijk Huis heeft besproken. ,,We zijn toen tot de conclusie gekomen dat de kring mensen die onder de ministeriële verantwoordelijkheid valt, kleiner moet worden. Maar de echtgenote van de koning valt per definitie in de kleine kring waar die verantwoordelijkheid juist het zwaarst telt.'' Rehwinkel vindt het niet nodig opnieuw over `het corset' te spreken. Wel vindt hij dat het de medeverantwoordelijkheid van de politiek is om een zinvolle invulling te geven aan het leven van de toekomstige koningin. ,,Prins Claus moest eerst ziek worden, toen pas zijn we gaan nadenken over zijn leven. Bij Máxima moeten we vanaf het begin functies zien te vinden die aansluiten bij haar achtergrond. Dat is een financieel-economische, wellicht komt een commissariaat bij De Nederlandsche Bank in aanmerking, dat had Claus trouwens ook.''

Rehwinkel stelt dat ,,we ons geen illusies moeten maken: de mogelijkheden in de nabijheid van de kroon zijn beperkt''. VVD'er Te Veldhuis vindt niet dat Claus te weinig ruimte heeft gehad tijdens zijn leven. ,,Hij heeft veel voor de Nederlandse samenleving kunnen doen, zowel op het gebied van ontwikkelingssamenwerking als milieu.'' VVD ziet dan ook geen aanleiding om opnieuw een discussie te houden over de positie van de prins-gemaal. ,,De koning is staatsrechtelijk gezien lid van de regering, dat brengt per definitie bepaalde verantwoordelijkheden met zich mee, ook voor de echtgenote.''

    • Egbert Kalse
    • Floris van Straaten