Het ongeluk van Sophie

Koningin Sophie (1818-1877) was de eerste levenspartner van de eerste Nederlandse vorst die als constitutionele monarch de troon besteeg, koning Willem III (1849-1890). Het was een buitengewoon ongelukkig huwelijk, maar Sophie van Wurtemberg weet dat niet aan de beperkingen die Thorbecke's liberale grondwet aan het koningschap stelde. ,,Zij was er juist trots op dat in Nederland, anders dan elders in Europa, de liberale grondwet van 1848 niet later in de negentiende eeuw werd teruggedraaid'', vertelt de Groningse emeritus-hoogleraar politieke cultuur C.A. Tamse, die Sophie in de archieven heeft `herontdekt'.

Sophie was aan het Hof van Wurtemberg opgevoed als een echte `femme savante'. Hoewel zij als meisje het Biedemeier-ideaal van een huwelijk uit liefde had gekoesterd, koos zij uit dynastieke overwegingen toch voor de prins van Oranje, door haar – volgens haar autobiografie l'Histoire de ma vie – vanaf de eerste kennismaking als lomp en bot beschouwd. Haar verwachting een politieke rol achter de schermen te spelen, stuitte op weigering van Willem III. Deze zag de koningin toch vooral als een instrument van voortplanting. Sophie schonk hem drie zonen, die allen stierven voor de dood van hun vader. Willems befaamd slechte humeur, agressiviteit en seksuele escapades maakten Sophie's ongeluk compleet. Daarbij was zij zelf ook opvliegend en hysterisch van aard, meent Tamse. Zolang als koning Willem II leefde, genoot zij van hem enige bescherming, vertelt de Groningse historicus. Maar als Willem III zelf in 1849 koning is geworden, is ze aan diens luimen overgeleverd en raakt ze in een isolement.

Al in 1842, drie jaar na de huwelijksvoltrekking als Willem nog kroonprins is, wil Sophie scheiden, maar daaraan viel naar de normen van de tijd niet te denken. In 1855 wordt een scheiding van tafel en bed contractueel vastgelegd. De echtelieden komen daarbij onder andere overeen dat zij op de paleizen waar zij afwisselend wonen – Paleis Huis ten Bosch en Paleis Noordeinde – niet meer onaangekondigd elkaars vertrekken zullen betreden. De stand van het huwelijk is een publiek geheim onder de Haagse elite, maar de maatschappij in den brede is dan nog niet geïnteresseerd in de verhoudingen binnen de koninklijke familie.

Sophie heeft lange tijd een slechte naam gehad in de koninklijke familie. Willem III's tweede vrouw, Emma, meende dat het slechte huwelijk Sophie's schuld was geweest en gaf die opinie door aan haar dochter Wilhelmina. In 1977 heeft koningin Juliana echter op instigatie van prinses Beatrix het koninklijk huisarchief voor Tamse open gesteld. Uit zijn onderzoek kwam het beeld naar voren van een intellectuele vrouw die persoonlijke betrekkingen onderhield met politieke en intellectuele grootheden: Renan, Motley en vele anderen, vaak liberalen. Deze intellectuele inslag is wellicht ook wat Beatrix voor Sophie heeft ingenomen.