Schrijven en blijven

Het jarenlang voorspelde papierloze kantoor is verder weg dan ooit. Het gebruik van papier en pennen neemt wereldwijd nog steeds toe. De balpen blijft in ontwikkeling.

Ondanks het elektronisch geweld van computers, laptops en PDA's (Personal Digital Assistant) heeft de balpen een toppositie bij schriftelijke communicatie. Maar dat is niet altijd zo geweest.

De blauwdruk van de balpen ontstaat in 1888 als de Amerikaanse leerbewerker John Loud zo'n type markeerpen patenteert. Deze beschikt over een inktreservoir met onderin een kogeltje dat de inkt over een huid moet uitsmeren. Alleen werd de pen nooit in productie genomen, noch de andere honderden gepatenteerde ontwerpen die daarop volgen. Oorzaak is dat het kogeltje de waterige inkt uit het reservoir niet kan stoppen.

Dit verandert in 1935 als de Hongaarse krantenuitgever Ladislas Biro zich aan vulpennen ergert. Bij zijn schrijfgeweld moeten ze om de haverklap worden bijgevuld. Bovendien maken ze kopij onleesbaar door vlekken. Daarnaast beschadigen de scherpe vulpennen het krantenpapier bij het maken van aantekeningen. Samen met zijn broer, de chemicus Georg Biro, ontwikkelt Ladislas nieuwe modellen en concentreert zich vooral op de inktsamenstelling. Na tal van proefnemingen komen zij tot een dik stroperige inkt met olie en polyglycolen in plaats van water als basis. Daarin stoppen zij toevoegingen als pigmenten en kunsthars.

Op verzoek van de toenmalige Argentijnse president Augustine Justo bouwen de gebroeders in zijn land de eerste balpenfabriek ter wereld. Het is 1943, midden in de Tweede wereldoorlog. De eerste commerciële producten zijn geen succes. De zwaartekracht is niet voldoende om de inkt continu naar de balpenpunt te laten vloeien. Dit gaat alleen goed als de pen loodrecht wordt gehouden. De twee broers verhelpen dit door het aanbrengen van groeven in het stalen kogeltje, zodat capillaire werking de zwaartekracht helpt. Deze oplossing werkt redelijk.

Tegelijkertijd ontdekken in Zuid-Amerika gestationeerde Amerikaanse oorlogsvliegers dat de balpen het in tegenstelling tot de vulpen op grote vlieghoogte blijft doen.

Die constatering bevordert na-apen. De Amerikanen Faber en concurrent Reynolds introduceren dergelijke balpennen in de VS. Door problemen als discontinue inkttoevoer, slecht drogende inkt, uitvloeiende tekst en vooral inktlekkage dreigt de markintroductie te mislukken.

Dit verandert als de Amerikaan Fran Seech en de Fransman Marcel Bich de commerciële kwaliteiten van de balpen – onafhankelijk maar gelijktijdig – positief beoordelen. De eerste brengt in 1949 onder de naam Paper Mate een klikbalpen op de markt die bijna lekvrij is en de inkt niet versmeert.

Bich daarentegen kijkt niet alleen naar de inkt, maar bestudeert twee jaar lang alle bestaande balpenproducten, vaak met behulp van microscoop. Hij is voornemens een goede en betaalbare balpen op de markt te brengen. Dat lukt. In 1950 brengt hij de eerste laaggeprijsde, niet lekkende en continu schrijvende balpen onder de merknaam Bic op de markt. Zijn bedrijf wordt marktleider. Op dit moment produceert de multinationale onderneming dagelijks meer dan 14 miljoen balpennen.

Maar zover is het nog niet in het midden van de jaren vijftig. Paper Mate en Bic worden dan door concurrenten meegesleurd in een rondedans om de gunst van de consument. Als de kruitdampen van de balpenoorlog zijn opgetrokken, heeft Bic het merk Shaeffer opgeslokt. Paper Mate zit dan in de Sanford-holding met Faber-Castell, Parker, Waterman en Rotring. Luxe merken als Cartier en Cross blijven zichzelf.

De ontwikkelingen richten zich nu op twee hoofdpunten – techniek plus chemie van de inkt en het design van de houder. Sommige fabrikanten blijven een kogeltje met minuscule groeven gebruiken. Andere, zoals Parker, brengen groefjes aan in het kogelhuis. Staal wordt in een aantal gevallen vervangen door ultrahard wolfraamcarbid en de houder door koper, brons of een nikkelzilver legering.

De meeste producenten maken inktreservoirs zonder verdikkingen, zodat iemand met een Bic-balpen volgens de producent een lijn van 2 tot 3 km kan trekken. Parker vergroot zijn inktreservoirs, waardoor ze ongeveer 5 kilometer continu schrijfplezier opleveren.

Bij de inkt letten chemici en fysici erop dat een pen zowel bij extreme warmte als koude kan functioneren. Zij verbeteren droogtijd, vloeibaarheid, kleurvastheid en antischimmel eigenschappen. Waterige inkt komt pas later weer in beeld bij de komst van roller- en gelpennen. Deze zijn meestal voorzien van keramische kogeltjes.

Bij Cartier en Cross ligt de nadruk op exclusiviteit door vergulde of verzilverde clips en houders. Soms worden ze zelfs voor 100 procent van edelmetaal gemaakt. Daarnaast passen zij steeds meer Chinees lak op de pennen toe.

Massaproducenten als Parker, Waterman en Shaeffer laten zich op het luxueuze vlak niet onbetuigd. Ook zij produceren stuksgewijs staaltjes van fraaie vormgeving met namen als het juweeltje Ellipse, de Art Deco Charleston, de moderne Intrigue.

Deze ontwikkelingen leiden er toe dat er een flinke handel ontstaat in ballpoint-collectibles. Dat gebeurt voornamelijk op internet. Zo wordt er bijvoorbeeld een gebruikte Cartier van zwart Chinees lak aangeboden voor 159 euro; voor een Parker Duofold Centennial van sterling zilver geldt het hoogste bod.

In 1984 veroorzaakt de Japanse professor Toyoichi Tanaka een balpenrevolutie. Hij ontwikkelt een waterige gel-inkt en vervolgens gelpennen.

Trends zijn er ook – gel-inkt met fluorescerende of zelfs glittereffecten. Voor dit laatste zorgen microscopisch kleine aluminium deeltjes. Of de ergonomisch gevormde balpenhouders met de zogenoemde soft-grips. Inspelend op de milieugedachte levert Penpoint uit Zwolle zelfs penhouders van gerecyclede kunststof.

Tegelijk zijn er steeds meer notebook- en PDA-gebruikers die hun favoriete balpen ook digitaal willen gebruiken. Dit opent een markt voor balpennen in combinatie met een stylus voor het schrijven op een geschikt scherm. Voorbeelden zijn de Rotring Quattro Pen, de Pilot Pentopia T3200 en de zilverzwarte Cross Matrix. Prijzen vanaf circa 50 euro. Ook verschijnen er steeds meer dummyvullingen op de markt, zoals voor de Parker Jotter, waarmee ook op zo'n scherm kan worden geschreven.

    • Herman Brand