Andriessen heeft succes in eigen land en in Londen

Terwijl de Britse klassieke zender Radio 3 onder de titel Going Dutch een week lang aandacht besteedt aan Nederlandse muziek en cultuur, begon vrijdag London Sinfonietta in de Londense Queen Elizabeth Hall en de Purcell Room een veertiendaags festival rond Louis Andriessen. Hij wordt daar aangeduid als `de belangrijkste eigentijdse Nederlandse componist'. Op het uitvoerige programma, uitgevoerd door Britse, Nederlandse en Amerikaanse musici, staan onder andere de wereldpremière van Andriessens La Passione voor stem, viool en ensemble, de Britse première van het Tweede strijkkwartet door het Arditti Quartet en een concertante uitvoering van de opera Writing to Vermeer.

Vorige week werden in ons land twee uitvoeringen van Andriessens De Staat, een monumentaal werk uit 1976, voorafgegaan door muziek van Ligeti, Berio en Boulez. Dat gebeurde tijdens zeer succesvolle concerten van het Asko/Schönberg Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw, die ook meewerkt aan de integrale plaatopnamen van het oeuvre van Ligeti. Het publiek was euforisch.

Oom Leo, zo herinnert György Ligeti zich, liet eens op een feestje een stuk paté op het tapijt vallen. Snel stampte hij het plat voordat iemand het zag. En zo ongeveer moeten we Ligeti's fameuze micropolyfonie bezien: fijnmazig dicht opeengeplakt. In het Amsterdamse Concertgebouw herinnerde ook het Dubbelconcert aan die dichtgekoekte klank. Met name bij de solisten waar de partij van fluitist Jacques Zoon was ingebed in die van de drie fluiten waaronder piccolo, zoals ook hoboïst Heinz Holliger zich `aangestampt' voegde in een trio waaronder nog een oboe d'amore en een Engelse hoorn.

In Utrecht, in een wat ander programma, met het gereviseerde Hamburgisches Konzert, viel op hoe hoorniste Marie-Louise Neunecker nauwelijks solistisch glorieert, maar veruit het meest overtuigt wanneer haar partij is ingebed in die van de vier natuurhoorns in het orkest.

In Amsterdam lieten Zoon en Holliger hun prachtige toon en ongeëvenaarde techniek vooral goed uitkomen in korte stukken van Berio (Chemins IV) en Boulez (Mémoriale). Holliger geeft zelfs schorre multiphonics schoonheid mee, hij kan eenvoudigweg niet lelijk spelen. En Zoon ontdoet nerveuze trillers van elke scherpte, ook bij hem overheerst het verfijnde fluweel van een aristocratische allure, rond en warm, nimmer ruw. Memoriale bood tevens een voorproef op de Boulez-cyclus in de serie Tijdgenoten, zoals Ligeti een vooruitblik gaf op de manifestatie in mei rond zijn tachtigste verjaardag. In mei gaat ook de Nederlandse première van Andriessens La Passione.

Op 11 september vorig jaar wilde het ASKO/Schönberg Ensemble een kwart eeuw De Staat vieren, maar wegens de gebeurtenissen die middag in New York werd het concert afgelast. Het Nederlands Blazers Ensemble, destijds verantwoordelijk voor de première, brengt o.l.v. Lucas Vis in Paradiso De Staat nog eens met hetzelfde ensemble, dan in combinatie met nieuw werk van Arthur Sauer.

In De Staat, voor vier vrouwenstemmen en een groot gespiegeld ensemble, klinken vier teksten uit Plato's Politeia, bijdragen aan de heftige discussies in de jaren '70 over de rol van de politiek in de muziek. De laatste tekst bevat een waarschuwing. Vernieuwingen in de muziek, aldus Plato, zullen ook veranderingen in de samenleving ten gevolge hebben. Was het maar waar, verzuchtte de componist.

De vernieuwingen in De Staat, zoals de bezetting – eerder een band dan een orkest – de techniek van de minimal music en de hang naar eenstemmingheid, naast het accent op de uiteraard vierstemmige akkoorden, hebben nu een geringere impact. Maar dankzij een opmerkelijke controle over de vorm werkt de spetterende stuwing in de instrumentaal behandelde zangstemmen, de als machinegeweren ratelende piano's en het blaffende koper nog even beklemmend.

Zo schitterend uitgevoerd als door het ASKO/Schönberg Ensemble klonk De Staat zelfs opzwepender en gecontroleerder dan ooit, akoestisch vooral sterk in de compacte ronde zaal van Muziekcentrum Vredenburg. Andriessens muziek is aards en basaal, ligt daar vóór ons als een stevig en solide handgeknoopt tapijt. Ligeti's Dubbelconcert heeft een totaal ander uitgangspunt, men leze slechts het tempovoorschrift Calmo, con tenerezza (met tederheid), een muziek sensueel en smeuïg als een paté en dat dus samen op één concert – welk een contrast!

Concerten: ASKO/Schönberg Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw met werken van Ligeti, Andriessen e.a. Gehoord: 30/9 Vredenburg Utrecht; 1/10 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4: opname VPRO voor latere uitzending.

    • Ernst Vermeulen