Waar is het saaie mannetje?

Dit weekend ontmoet de Russische president Poetin zijn Kaukasische zuiderbuur Edoeard Sjevardnadze. Die is al tien jaar leider van Georgië en even zolang verwikkeld in een vete met Moskou. Over olie, Al-Qaeda en byzantijnse intriges. `Voor je het weet, plunder je elkaar.'

Gaat er een dag voorbij zonder Edoeard Sjevardnadze? Journaliste Natia Zambachidze kan het zich nauwelijks herinneren. ,,Hij is als Coca-Cola, overal en altijd.'' In haar kinderjaren was hij als partijleider van Georgië al dagelijks op televisie. ,,Dan zag je hem Russisch praten met de kaders, want dat moest toen.'' Toen hij in 1985 naar Moskou vertrok als minister van Buitenlandse Zaken van zijn vriend Gorbatsjov, zag Zambachidze hem furore maken onder de groten der aarde. In 1992 keerde de verloren zoon terug naar een in chaos verzonken vaderland. Hij speelde de krijgsheren van de megalomane president Zviad Gamsachoerdia tegen elkaar uit, verloor een oorlog tegen het afvallige republiekje Abchazië en werd met ruime marges en enige stembusfraude tot president gekozen. Want alleen de zekere hand van deze 74-jarige kan rust brengen, denken veel Georgiërs.

Natia snakt nu naar het post-Sjevardnadzetijdperk. Wekelijks geeft de geblondeerde journaliste op tv-kanaal Roestavi 2 kritisch commentaar op zijn doen en laten. ,,Wij zijn een schitterend juweel in zijn kroon'', zegt ze. ,,Zolang wij uitzenden, lijkt het hier waarachtig wel een democratie.''

Maar vorige lente werd een bekend commentator van Roestavi 2 doodgeschoten. Een homoseksuele lustmoord, zei de politie. Een ruzie om een vrouw, zo was het even later. Zambachidze: ,,Het verhaal wil dat hij een videotape had waarop politiegeneraals overleggen hoe ze drugswinsten verdelen. Dat kan een mythe zijn, maar het punt is dat iedereen in die mythe gelooft.'' Na nieuwe onthullingen over politiecorruptie volgde in oktober een inval, zogenaamd om de boeken van Roestavi 2 te controleren. Daarop volgde straatprotest van een omvang die iedereen verraste. Sjevardnadze wankelde, om zijn huid te redden ontsloeg hij zijn kabinet. Zelf bleef hij aan. Zambachidze: ,,Sindsdien is hij niet meer de oude. Over ruim twee jaar is zijn tijdperk voorbij. En ondanks alles ben ik bang voor een toekomst zonder Sjevardnadze.''

Principes

Georgië zonder Sjevardnadze: het Kremlin vindt dat de hoogste tijd. Al zo'n tien jaar is Moskou in een vete verwikkeld met zijn Kaukasische zuiderbuur. De twistpunten zijn legio. Sjevardnadze's pro-westerse koers, zijn geflirt met de NAVO, zijn gedogen van Tsjetsjeense rebellen, zijn enthousiasme voor de GUUAM, een anti-Russisch verbond van ex-sovjetrepublieken, en voor de BTC, de pijpleiding die Kaspische olie buiten Rusland om via Georgië naar Turkije gaat pompen. Georgië wijst op zijn beurt op Moskou's steun aan de afgescheiden regio's Abchazië en Zuid-Ossetië, de onwil om de Russische militaire bases in Georgië te ontruimen, het periodiek afsnijden van het gas, de moordaanslagen op Sjevardnadze in 1995 en 1998.

Een zwak en instabiel Georgië bestendigt Ruslands machtspositie op de Kaukasus, zeggen ze in Tbilisi. Maar soortgelijke belangen heeft Moskou in buurland Azerbajdzjan, waarmee Poetin wél een pragmatische relatie heeft opgebouwd. De vete lijkt bovenal persoonlijk. Russen haten Sjevardnadze even hartgrondig als westerse staatslieden hem liefhebben. En om dezelfde reden.

Politiek Moskou reageerde opgetogen op 11 september, toen president Poetin Georgië grimmig voor een ultimatum stelde: ontwapen de Tsjetsjeense `terroristen' in de Pankisi-vallei of Rusland komt daar zelf in actie. Er volgde in Rusland een schrille mediacampagne die nog altijd doordendert. ,,Een man van principes'', fleemt een stem op ORT, Ruslands eerste tvkanaal, bij archiefbeelden van een jonge Sjevardnadze die de seniele sovjetleider Brezjnev stroop om de mond smeert. Hij gaf de NAVO het Oostblok op een presenteerblad, klaagt een oude generaal. Igor Giorgadze, oud-chef van de Georgische geheime dienst die in Moskou woont sinds zijn mislukte poging Sjevardnadze op te blazen, roddelt minutenlang over de verdorvenheid van de `witte vos' en diens entourage.

Rusland wenst Sjevardnadze collectief dood. De krant Kommersant drukte onlangs een foto uit 1995 af: Sjevardnadze versuft en bloedend na de bomaanslag. ,,Ditmaal komen je westerse vrienden je niet helpen'', luidde het verlekkerde bijschrift. Wensdenken, want Washington blijft Sjevardnadze steunen. Al jarenlang is Georgië, strategisch bolwerk tegen Rusland, de derde ontvanger van Amerikaanse hulp, na Israël en Egypte. In maart stuurde Amerika tweehonderd militaire adviseurs om het arme en muitzieke Georgische leger te trainen en te herbewapenen. Om de Pankisi-vallei te zuiveren van Al-Qaeda-elementen, zegt Washington. Om de afgescheiden regio's Abchazië en Zuid-Ossetië in het nauw te drijven, vreest Moskou. Georgië blijft een geopolitiek kruitvat.

Rusland lijkt in Georgië vooral uit op revanche voor het roemloze einde van de Koude Oorlog, zo lijkt het. De militaire en de politieke elite in Moskou vergeven hem nooit dat hij zonder slag of stoot het imperium weggaf. Was Gorbatsjov een goedgelovige sukkel, bij Sjevardnadze vermoeden ze kwade opzet. De bitterheid is met name groot bij een gewezen KGB-kolonel die op een winternacht in 1989 op de trappen van zijn kantoor in Dresden een menigte woedende Oost-Duitsers trachtte te kalmeren. ,,Ik belde onze strijdkrachten. Die antwoordden: we kunnen niets doen zonder orders uit Moskou. En Moskou zweeg.'' Die nacht, vertelde die KGB'er, Vladimir Poetin, in een interview, stond hij er alleen voor en was zijn moederland in het niets opgelost. Een Oost-Europa bijeengehouden met muren en prikkeldraad was niet houdbaar, dat begreep hij toen al. ,,Toch hoopte ik dat er iets anders voor in de plaats kwam. Maar we smeten gewoon alles neer en vertrokken. Dat deed pijn.''

Zo'n tien jaar later, op 28 oktober 1999, vroeg Poetin – toen nog premier – president Jeltsin om Sjevardnadze te bellen. Rusland was Tsjetsjenië binnengevallen, vluchtelingen, strijders en gewonden stroomden zuidwaarts naar de Pankisi-vallei in Georgië. Mocht Rusland de vallei militair bezetten? Ja, zou Sjevardnadze hebben gezegd. Nee, was het een dag later. Georgië wilde bij nader inzien niet dat de oorlog op zijn grondgebied werd uitgevochten.

Sindsdien, zegt Moskou, trekken moslimvrijwilligers via Georgië naar het Tsjetsjeense front en voorzien corrupte Georgische officieren de Tsjetsjenen van wapens. Een steen des aanstoots is Chizir Aldamov, de Tsjetsjeense vertegenwoordiger in Tbilisi. ,,Het is uniek, een wereldwonder. Deze kleine christelijke staat die ons islamieten gastvrij kleedt en voedt'', buldert Aldamov ons toe in zijn kantoortje. In 1993 vochten de Tsjetsjenen nog samen met de Abchaziërs tegen Georgië. ,,En zie, ik drink gewoon koffie in een café in Tbilisi, terwijl de Russische ambassadeur zichzelf moet opsluiten achter betonnen muren en lijfwachten.'' De Russische druk op Georgië? Een afleidingsmanoeuvre om het eigen falen in Tsjetsjenië te verhullen, vindt Aldamov. ,,Rusland is een land van schoften, bestuurd door mensen zonder eer of respect die liegen en daarbij cynisch glimlachen. Denkt u dat wij Tsjetsjenen het leuk vinden om die kinderen af te slachten die Moskou op ons afstuurt met de moedermelk nog op de lippen?'' Georgië moet niet langer voor Rusland sidderen. ,,Wij vechten al drie eeuwen tegen die vampiers. Met al hun wapentuig zijn ze veel zwakker dan Kaukasiërs. De Russen willen graag leven, wij zijn altijd bereid om te sterven.''

Duimschroeven

Georgiërs zien het Russische ultimatum vooral als een nieuwe poging Sjevardnadze te ondergraven. Al twee jaar leest Poetin hem periodiek de les en schroefde intussen geduldig de duimschroeven aan. In de winter draaide de Russische gasleverancier Itera soms de kraan dicht zodat Tbilisi zonder stroom zat. Honderdduizenden Georgiërs in Rusland moeten plotseling visa kopen. De voortgaande verpaupering leidde in Georgië tot irritatie, die een uitweg vond in de protesten rond tv-zender Roestavi 2.

Maar nu economische druk plaatsmaakt voor militaire dreigementen, zit Sjevardnadze weer stevig in het zadel. De oppositie staat nu weer als één man achter de president. Zo helpt hij wel vaker zijn falen als natiebouwer te verdoezelen. ,,Als Poetin hem wil lozen, pakt hij het onhandig aan. Wie nu kritiek op hem heeft is een Russische huurling. Zo verdedigt Sjevardnadze zijn fort'', vat de Georgiër Levan Berdzinisjvili de situatie samen.

Meer dan een adempauze is het niet, denkt hij. Inmiddels erkennen zelfs de westerse sponsors dat Georgië bijna een `mislukte staat' is. Corrupt, ordeloos, verpauperd, niet in staat zichzelf te besturen. En dat rekenen ze ook Sjevardnadze aan. Tien jaar lang was hij de hoogste arbiter. Die kracht is nu zijn zwakte, meent Berdzinisjvili, directeur van de bibliotheek van Tbilisi en de populairste commentator van Georgië. ,,Als hij de status-quo niet te lijf gaat, blijven we een semi-anarchistische bananenrepubliek. Maar hij ís de status-quo.''

Sjevardnadze verklaarde vorig jaar weer eens de oorlog aan de corruptie. Hij schoof jonge politici naar voren, zoals de in Amerika opgeleide minister van Justitie Michail Saakasjvili en parlementsvoorzitter Zoerab Zjvania. Maar toen zij serieus gingen optreden, trok de president het kleed onder hun voeten weg. Saakasjvili kwam met een wetsontwerp dat bureaucraten verplichtte hun inkomsten op te geven. Dat maakte hem populair, want niets is irritanter dan de pronkzucht van de elite. Berdzinisjvili: ,,Georgiërs kunnen de neiging tot opscheppen niet weerstaan. Onze ministers moeten gewoon te koop lopen met hun miljoenenvilla's en zwembaden.'' Dat wetsontwerp noemde de president neo-bolsjewistisch en on-Georgisch. ,,Hij vond dat we vroegere corruptie moesten vergeven en voortaan als eerlijke mensen moeten leven'', zegt Berzinisjvili. Saakasjvili trad af.

Berzinisjvili gelooft niet dat de president zelf corrupt is. ,,Hij heeft geen eigen auto, geen computer, geen mobiele telefoon. Hij leeft in een bescheiden huisje met sleetse meubels en een antieke sovjetkoelkast uit Minsk.'' Die sobere levensstijl is ook zijn zelfrechtvaardiging. Berzinisjvili: ,,Hij is een sovjetmens van mijn generatie. Nooit zal hij steekpenningen aannemen voordat hij een besluit neemt, maar een cadeautje achteraf is welkom. Hij strijdt al dertig jaar tegen corruptie, maar waarom gaat het van kwaad tot erger? Omdat hij denkt dat het een morele kwestie is, dat je gewoon integere mensen moet benoemen. Maar ons systeem is zo verrot dat niemand zich eraan kan onttrekken. Een minister die dat probeert ontregelt alles.''

Givi Targamadze heeft problemen met de politie. Hij is lid van de anticorruptiecommissie van het parlement. Hij kent de dwarsverbanden tussen de Georgische zakenclans en de ministeries die zij beheersen. De politie drukt zwaar op het land, zo meent hij. Met 30.000 man ruim tweemaal zo groot als het leger, consolideerde de politie in de jaren negentig de macht van Sjevardnadze. Nu geldt ze als een bolwerk van corruptie en byzantijnse intriges. Targamadze heeft aanwijzingen dat de narcoticabrigade samen met Tsjetsjeense en Turkse bendes de doorvoer van heroïne naar Europa regelt. ,,Vorig jaar zijn in een grote actie bijna alle dealers in Tbilisi van straat geveegd en vervangen door politiedealers.''

Maar Targamadze staat onder curatele van hetzelfde orgaan dat hij uit hoofde van zijn functie onderzoekt. Na een auto-ongeluk kreeg hij een pak slaag van een groepje verkeersagenten. Die klaagden hem de volgende dag later aan wegens mishandeling. ,,Het zijn slimmerdjes'', zegt hij. ,,Ze zetten me niet achter de tralies, dat zou het westen verontrusten. Wel moet ik me tweemaal per week op het bureau melden en mogen ze dagelijks huiszoeking doen.'' Onlangs schopten ,,sportieve lieden'' in leren jassen de deur van het `Liberty House' in, waar hij vaak verkeert. Ze vernielden computers en sloegen de aanwezigen halfdood.

Wie deelt de lakens uit in Georgië? Drie Sjevardnadze-clans, doceert Targamadze: de clan van de neef, de clan van de dochter en de clan van de zoon. Neef Noegzar Sjevardnadze was de pionier. Zijn eerste fortuin maakte hij met sigarettensmokkel, samen met zijn klasgenoot en de latere politieminister Kacha Targamadze. Zij verdrongen Igor Giorgadze, het hoofd van de geheime dienst die de sigarettenhandel in handen had. Die beraamde vervolgens een aanslag op pater familias Edoeard. Daarna kreeg Noegzar ook de import van benzine onder controle. Tarmagadze: ,,Hij is nu bij oom Edoeard uit de gratie. Hij teert op zijn onroerend goed en stort zich op allerlei kortlopende zwendeltjes.''

Sterker is de clan van dochter Manana. Haar echtgenoot Gija Dzjochtaberidze bezit Magti-GSM, een bedrijf voor mobiele telefonie, en de kunstmestfabriek Azot. Targmadze: ,,Er is een grote vraag naar kunstmest. Maar Azot wordt leeggemolken volgens het standaardrecept van de post-sovjetzwendel. Verkoop je product tegen kostprijs aan een offshore bedrijf, die de winsten naar het buitenland doorsluist. Neem veel te dure energie af van je eigen leverancier, Magti Gas and Chemicals. Laat de schulden zich opstapelen, betaal de arbeiders geen salaris en dump daarna het kaalgeplukte karkas.'' De clan van de dochter controleert ook de mangaanindustrie en het transitverkeer van Russische stroom naar Turkije.

De clan van de zoon Pata wordt bestierd door diens schoonvader, de patriarch Goeram Achvlediani. Hij importeert graan en meel, bezit vijf banken, transportbedrijven, de haven van Poti, het vliegveld van Tbilisi en de nationale luchtvaartmaatschappij. Achvlediani elleboogde neef Noegzar uit de benzinehandel. Targamadze: ,,De relaties zijn gespannen, de haat zit zeer diep. Bij familiefeestjes zitten de neef en de schoonvader buiten in hun auto te wachten tot de president arriveert, anders vliegen ze elkaar in de haren. Ons land is klein. Voor je het weet, plunder je elkaar.''

Alles draait om eer

Georgië is straatarm en diep verdeeld. Het is maar beter als Sjevardnadze verdwijnt, meent Natia Zambachidze. ,,Hij is te groot voor ons. We hebben een kleurloos, saai mannetje nodig. Iemand die op normale toon met het Kremlin kan communiceren.'' Maar zullen de Georgiërs elkaar dan niet opnieuw naar de keel vliegen, zoals in 1992? Of eigenlijk gedurende hun hele geschiedenis? Georgië heeft een individualistische, opvliegende cultuur, alles draait om eer. `Meldt u bij ons als het luchthavenpersoneel de eer van uw burgerrechten schendt', valt al op het vliegveld van Tbilisi te lezen. Niet uw burgerrechten, maar `de eer van uw burgerrechten'. ,,We zijn traditioneel ingesteld'', meent Berzenisjvili. ,,Sommige concepten komen u wellicht wat middeleeuws voor.''

Op vijf miljoen inwoners kent het land 114 politieke partijen. Aanhangers van de vermoorde ex-president Gamsachoerdia protesteren al drie maanden onafgebroken voor het parlement. Tweehonderd mannen en vrouwen zitten op de trappen. Net zolang tot de president vertrekt, zegt Gamsachoerdia's weduwe Manana koppig, want hij is een moordenaar, een usurpator en een marionet van Moskou. Zij leidt het protest vanuit haar gebutste Peugeot.

Dat soort passie is de norm. Een leider als Sjevardnadze kon alleen uit het sovjetsysteem voortkomen, meent Berenisjvili. Slecht opgeleid, geen versierder, gematigd, sober levend: abnormaal kortom. ,,Zijn gevoel voor humor redt hem. Sjevardnadze is een van de grappigste mannen van het land, en hier schieten we niet op clowns.'' Maar wie koos het land zodra het onafhankelijk werd? Gamsachoerdia, een hysterische intellectueel, grenzeloos ambitieus, een vurig christen, een vrouwenjager. ,,Hij richtte ons bijna te gronde. Gematigdheid geniet geen respect. Voor een radicaal is altijd plaats.''

Kan het nog wat worden met de hervormers met hun Harvard-opleidingen, die nu de beste papieren hebben voor de opvolging? ,,Als ze het spel leren spelen'', denkt Berezinsjvili. ,,Op zondag naar de kerk, veel over voetbal praten, zeggen dat je een familieman bent, maar met een ondeugende twinkeling in je ogen. En intussen geruchten verspreiden over je talloze maîtresses. Dan maak je een kans.''