De koning en de kardinaal

Achter het conflict in de Tweede-Kamerfractie van de LPF gaat een machtsstrijd schuil. Vanuit werkkamers, cafés en parkeer- garages sturen Albert de Booij en Ed Maas de verschillende fractieleden. Over verzonnen notulen, bedreigingen en notarisbezoeken. `Als die club van Maas het overneemt, ben ik weg', zegt Albert de Booij.

Op woensdagavond 24 juli ontmoeten Albert de Booij en Ed Maas elkaar voor het eerst en het laatst in het Haagse restaurant Le Bistroquet. Het diner vindt plaats op verzoek van De Booij, medeoprichter van de Lijst Pim Fortuyn. Hij wil kennismaken met de man die sinds 3 juli interim-voorzitter is van de partij. De Booij heeft zich het weekend na de moord op Fortuyn teruggetrokken uit de politiek, maar net als de bestuursleden van het eerste uur, John Dost en Peter Langendam, valt het afscheid hem zwaar. ,,Ik ben emotioneel betrokken geraakt bij de partij', zegt hij. ,,Meer dan mij lief is.'

Ook Ed Maas heeft een goede reden om De Booij te spreken. Sinds de oprichting van de Lijst Pim Fortuyn declareert De Booij zijn onkosten goed gespecificeerd bij de partij. Voor `activiteiten met Fortuyn' heeft hij in totaal 49.000 euro in rekening gebracht. Voor zijn adviezen aan de sollicitatiecommissie die kandidaat-ministers en staatssecretarissen selecteerde nog eens 23.000 euro, met een aanvulling van 5.300 euro. ,,Het eerste drankje zal hij wel weer in rekening brengen', zegt Maas tegen de verslaggevers voordat hij naar het restaurant rijdt.

,,Was dat nou nodig?', vraagt hij bij het voorgerecht. ,,Als je als vriend van Pim zo'n vereniging opzet, zou je op z'n minst kunnen wachten tot er geld in kas is.' De Booij verdedigt zich: hij heeft een vriendenprijs van 50 euro per uur voor Pim berekend. Rondrijden, hotelkamers, diners, lunches, parkeerbonnen. Het diende allemaal het goede doel: Pim aan zetels helpen, veel zetels.

Maas: ,,Ik vind het nogal vorstelijk voor een paar maanden werk. Ik ben nu bijna een maand voor de LPF bezig, en ik heb nog geen kop koffie gedeclareerd.' De Booij reageert niet. Maas: ,,Als iemand je om hulp vraagt, dan doe je dat, of je doet het niet.'

De Booij is stil. Maas zegt dat hij van Dost af wil. Het voormalig bestuurslid heeft Maas het mandaat gegeven de partij te reorganiseren, hij zou het ook weer in kunnen trekken. De Booij, die tot dan toe vooral heeft geluisterd, reageert enthousiast. ,,Dost hangt als een molensteen om de nek van de partij', zegt hij. ,,Met hem heb je een potentiële Kubusgate binnen de poorten. Dost is Watergate in `de Kubus'. Als het jou lukt Dost definitief uit te schakelen, gaan in de partij alle deuren voor je open.'

Maas: ,,Als ik daarin slaag, voel jij er dan misschien voor om weer wat voor de partij te gaan doen?' De Booij belooft er over na te denken, maar hij voelt er wel wat voor. Maas heeft een goed gevoel over het gesprek. ,,Ik had helemaal geen gevoel bij dat gesprek', zegt De Booij later. ,,Ik dacht: we zijn bruikbaar voor elkaar, voor nu. Maar ik word niet warm of koud van die man.' Tegen partijmedewerker Jurrien Boiten zegt hij de volgende ochtend: ,,Ik heb een slecht gevoel overgehouden aan dat gesprek.'

Om zijn declaratiegedrag aan Maas te kunnen rechtvaardigen, vraagt hij Langendam met terugwerkende kracht notulen op te stellen van een bestuursvergadering op 14 februari. Daar zou in bijzijn van Fortuyn zijn bepaald dat De Booij `vanuit zijn consultancy-rol als media-adviseur zijn gemaakte uren bij de partij (kan) declareren'. De fax komt op 26 september om 11 uur 's ochtends binnen bij John Dost op het Rotterdamse partijkantoor `de Kubus'. ,,Nooit van z'n levensdagen hebben wij op 14 februari een vergadering gehad', reageert Dost.

Snuit op de buis

Albert de Booij en Ed Maas hebben één overeenkomst. Ze mijden het oog van de camera en geven nooit commentaar. Tijdens de heftige fractievergaderingen van de afgelopen week resideerde De Booij met zijn vrouw Solange in een Haags café. ,,Ik zit op een paar telefoontjes te wachten. Zeker vijf of zes mensen', zei hij dinsdagavond. ,,Wijnschenk ook ja, alleen maar goede mensen.'

Ed Maas verliet het driehoeksoverleg dat hij maandag had met vice-premier Bomhoff en fractieleider Wijnschenk via de parkeergarage van het ministerie van VWS. Zijn raadsman Oscar Hammerstein, die als adjudant bijna dagelijks aan Maas' vergadertafel aanschuift, stond na afloop de pers te woord. ,,Ik sta erom bekend dat ik niet graag met mijn snuit op de buis wil', zegt Maas. ,,Ik wil anoniem over straat kunnen lopen.'

Het afgelopen half jaar bepaalden De Booij en Maas de koers van de LPF. Buiten het Binnenhof, buiten het zicht van Kamervoorzitter Weisglas en de parlementaire pers. En buiten elkaar, want 24 juli werd één ding duidelijk: De Booij en Maas zijn elkaar liever kwijt. Ze hebben de fractie en de partij onder elkaar verdeeld en voerden deze week een `titanengevecht', zoals De Booij het noemt.

Als twee godfathers opereren ze vanuit hun rijkversierde kantoren. De voet van de schemerlamp op het bureau van Albert de Booij in het Rotterdamse kantoor van het congresbureau Speakers Academy heeft de vorm van een olifant. Boven de ovale tafel van Ed Maas in het VHS-gebouw in Wassenaar hangen oude meesters. Langs de wanden van de gang zwemmen karpers in een aquarium.

De Booij spreekt zacht, een tikje nasaal. Hij draagt lichte pakken, zware overjassen en hij rijdt een Jaguar XJ Executive. 's Avonds kijkt hij graag naar maffiafilms. Afgelopen woensdag naar Analyze this van Harold Ramis met Robert de Niro in de hoofdrol. Maas, directeur van beursfonds VHS, wordt door zijn `conculega's' de koning van de vastgoedbeleggers genoemd.

Ed Maas ontmoet Fortuyn op 18 maart tijdens een fondsenwervingsdiner in het Rotterdamse restaurant Old Dutch. Hij maakt 50.000 euro over aan de LPF. Als de partij eind juni in crisis raakt, vraagt vice-voorzitter John Dost Maas de partij te redden. De fractie accepteert niet langer het gezag van de bestuursleden Dost en Langendam en dwingt hen het bestuursmandaat af te staan aan een interim-bestuur van wat Dost noemt `opa's'.

Maas is een voor alle partijen aanvaardbare derde. Hij introduceert als crisismanager een professionele partijstructuur. Hij brengt de financiële administratie op orde, zodat de partij weer een `gezond bedrijf' kan worden. Dat alles doet hij belangeloos, zegt hij. ,,Ik zet mij in voor de partij zonder een eis of een voorwaarde te hebben gesteld', zegt hij begin juli. ,,Ik ambieer geen positie. Ik ben geen baantjesjager. Daarom ben ik acceptabel voor de partij en de fractie.'

Fortuyn noemt De Booij vanwege zijn tactische inzicht `de kardinaal'. Hij bedenkt de campagnestrategie en bekommert zich om het welzijn van de leider. ,,Hij gaf zich helemaal aan mij over', zegt De Booij. De dag na de moord op Fortuyn spreekt De Booij in het Catshuis tegenover premier Wim Kok zijn zorg uit over de beroering in het land. ,,Je weet niet wat je ziet gebeuren', zegt De Booij. ,,Het is surrealistisch. Ik weiger daarin verzeild te raken.' De Booij kondigt zijn vertrek aan uit de partij. ,,De missie houdt op. Einde oefening. Ik heb geen politiek engagement. Er zijn krachten in het spel die te groot zijn.'

,,In feite is het zo dat Albert zich al vanaf februari warm loopt', zegt fractielid Mat Herben nu. ,,Vanaf dat moment heeft hij in de startblokken gestaan. Hij heeft altijd gezegd: `Zodra Dost de partij uit is, neem ik het voorzitterschap over. Tot die tijd ambieer ik geen functie'. Al die tijd is De Booij natuurlijk op de achtergrond een rol blijven spelen.' Voor de Tweede-Kamerverkiezingen vergaderen De Booij en Herben dagelijks met elkaar.

De Booij geeft toe dat hij nog steeds `met zijn vingertjes zit te roeren'. Hij bemoeit zich in juli intensief met de werving van ministers en staatssecretarissen. De eerste gesprekken vinden plaats op de Speakers Academy. Op voorspraak van De Booij is directeur van organisatieadviesbureau McKinsey Wouter Huibregtsen kandidaat voor de ministerspost Economische Zaken. Als de sollicitatiecommissie hem afwijst, schrijft De Booij een geïrriteerde brief naar Herben, dan nog fractieleider. Hij doet veldwerk, komt met een kandidaat, en die wordt vervolgens afgebrand. ,,Een onhoudbare situatie', schrijft hij. ,,In het kort komt het erop neer dat ik mij geneer hoe er over mensen wordt gesproken en beslist', zegt hij later. ,,Dat is mijn stijl niet en toen heb ik gezegd: 'Als jullie het zo willen, ga je gang. Het is jullie feestje'.' De brief lekt uit.

Op 15 juli is De Booij zelf drie uur staatssecretaris van Cultuur. ,,Het was al rond, ik werd gefeliciteerd door Herben en Balkenende.' Dan spreekt hij zijn advocaat. Het blijkt onmogelijk om in korte tijd al zijn BV's in een stichting onder te brengen. Maar los daarvan zegt De Booij geen goed gevoel over zijn kandidatuur te hebben. ,,Toen ik werd gefeliciteerd, dacht ik al: Appie, moet je dit nu wel doen?' Hij belt Herben en zegt: ,,Ik, of all people, moet je teleurstellen.'

Vingertje

De relatie tussen De Booij en Herben bekoelt. ,,Ik heb me geërgerd aan de onderhandelingen en ik heb me geërgerd aan de oogst', zegt De Booij later. ,,Bij de onderhandelingen was ik graag zelf aanwezig geweest, maar dat wilde Mat niet. Het was zíjn reis. Ik had in de laatste fase van de formatie gezegd: óf Binnenlandse Zaken óf we zijn weg. Dan gaan we de oppositie in. Ik durf dat, Mat niet. Hij is geen leider. Ik weet ook zeker dat ik de fractie achter me had gehad.'

Ed Maas benoemt 5 augustus zijn advocaat Oscar Hammerstein tot de volgende ledenvergadering als medebestuurslid, maar hij krijgt geen greep op de fractie. ,,Er zijn fractieleden die zeggen: wat doet die Maas?', zegt hij eind juli. Hij heeft genoeg van het commentaar dat de fractie heeft op het bestuur. ,,Steeds dat vingertje en dat verbale geweld. Bij hen is het een grotere rotzooi.'

De partij heeft een schuld van zeker 335.000 euro. Volgens Maas hebben de fractieleden voordat zij de Tweede Kamer in gingen, toegezegd vijftien procent van hun inkomen aan de partijkas af te staan. Hij heeft nog niets gezien. ,,Ik wil de volledige steun van de fractie hebben', zegt hij. ,,Herben heeft op de algemene ledenvergadering van 3 juli gezegd dat hij honderd procent achter mij stond.'

Herben rekent hij nu tot zijn intimi, net als Gerard van As. Verder maakt de fractie een weinig coherente indruk, vindt Maas. ,,Er zijn mensen die er niet in thuis horen. Pim was ook niet echt tevreden.' Maas doelt op een lijstje `rotte appels' dat Fortuyn een paar dagen voor zijn dood zou hebben opgesteld. Daarop staan onder anderen Ferry Hoogendijk (`revanchist VVD'), Jimmy Janssen van Raaij (`alcohol') en Cor Eberhard (`fout verleden, intrigant'). Er zijn geruchten dat Theo de Graaf zijn zetel zou hebben gekocht. Maas kondigt aan `de bezem' erdoor te halen.

Als Maas Hammerstein aanstelt als lid van zijn managementteam, verwijt LPF-Kamerlid Schonewille hem in het openbaar `ondemocratisch' gedrag. Daarop schrijft Hammerstein Schonewille in een brief dat Maas `het commentaar dat je hebt gegeven als een dolkstoot in zijn rug' ervaart. ,,De situatie is thans zo dat Ed Maas ernstig in beraad heeft genomen om het mandaat dat hij mede van de fractie heeft gekregen, neer te leggen en alle werkzaamheden te staken die hij thans is aangevangen. Hij heeft zich bereid verklaard aan het verzoek van de fractie om orde op zaken te stellen te voldoen, mits de fractie hem daarin zou steunen.' Omdat Maas de kritiek van Schonewille beschouwt als een `solistische actie' zal hij niet opstappen, zo eindigt hij zijn brief.

Vastgoedboef

Op de dag van het debat over de regeringsverklaring, 26 juli, komen de fractieleden Harry Wijnschenk en Fred Schonewille tijdens de schorsing naar Mat Herben toe. Vooral Schonewille is fel in zijn kritiek op de heerszucht van Maas. ,,Desnoods sturen we aan op een breuk', zegt hij. ,,Ik vertrouw hem niet. Ik vertrouw vastgoedjongens niet.' Wijnschenk: ,,We hebben het ene bestuurslid, een bijna failliete vastgoedboef, vervangen door het andere bestuurslid, een schatrijke vastgoedboef.'

Mat Herben, later: ,,Zij wisten natuurlijk allang dat Albert in de startblokken staat om het voorzitterschap over te nemen. Hij is permanente reserve.'

Die avond drinken de fractieleden Schonewille, Wijnschenk, Joost Eerdmans en João Varela een borrel met minister van Economische Zaken Herman Heinsbroek in een Haags café. Geen van de aanwezigen is tevreden over het optreden van Mat Herben in de Tweede Kamer die middag. Hij prees in zijn redevoering het vorige kabinet en stuntelde tijdens debatjes met Femke Halsema (GroenLinks) en Jan Marijnissen (SP).

Halsema verweet Herben `ongelukkig te formuleren' in de kwestie van de bedreigingen aan parlementariërs. Ze bood aan hem `een beetje te helpen'. Tegen Marijnissen gaf Herben toe met minister van Volksgezondheid Eduard Bomhoff van gedachten te hebben gewisseld over de positie van topambtenaar Peter van Lieshout. Bomhoff wil af van Van Lieshout, Herben steunt hem in zijn voornemen.

Achterkamertjespolitiek van een partij die nu juist had beloofd schoon schip te maken in de politiek? Herben kwam er niet uit. Daarom zegt Heinsbroek die avond tegen Wijnschenk: ,,Jij moet het overnemen. Jij wordt de nieuwe fractieleider.' Wijnschenk spreekt hem niet tegen. Eerdmans verdedigt Herben: ,,Jongens, het is een kwalijke zaak om daarover te praten.' Op 7 augustus neemt Herben, onder druk van Wijnschenk en Schonewille, het besluit af te treden. Op 20 augustus wordt Wijnschenk gekozen tot zijn opvolger.

Die dag is een nederlaag voor Maas. Zijn protégé in de fractie, Van As, die ook de ambitie heeft Herben op te volgen, wordt in de eerste ronde weggestemd. ,,Laten we opnieuw stemmen', zegt Van As tegen Wijnschenk. Vier fractieleden hebben zich van stemming onthouden. Van As: ,,Drie van hen waren van plan op mij te stemmen.'

Vervolg op pagina 24

De koning en de kardinaal

Vervolg van pagina 23

Wijnschenk gaat akkoord en wordt in de tweede ronde met elf stemmen meer dan Van As de winnaar.

Van As noemt Wijnschenk vanaf die dag ,,een Amsterdams bluffertje. Hij doet het goed in de disco met een biertje in zijn hand.' De man achter Wijnschenk is volgens hem De Booij. ,,Hij is de goeroe van Harry. De man op de achtergrond. Harry krijgt nu adviezen van hem. De rekeningen zullen wel weer binnenkomen.' Van As krijgt binnen de fractie bijval van Cor Eberhard, Winny de Jong, Jim Janssen van Raaij, Olaf Stuger en Willem van der Velden. Wijnschenk heeft geen van hen een officiële functie gegeven in het fractiebestuur.

Albert de Booij onderhoudt regelmatig contact met Wijnschenk. Hij noemt de nieuwe fractieleider ,,een prima jongen. Hij heeft een vlotte babbel en is mediageniek.'

Ed Maas kan Wijnschenk sinds hij fractievoorzitter is niet eens bereiken. Tegen Herben klaagt hij: ,,Ik heb Harry na zijn verkiezing tot fractievoorzitter keer op keer uitgenodigd om eens te komen praten, maar hij had nooit tijd.'

Na afloop van de kennismakingsdag voor de fractie op 28 augustus in het Palace Hotel in Noordwijk is er een diner. Tot de gasten behoren Albert de Booij en Herman Heinsbroek. De fractie is verrast dat De Booij wel en Maas niet is uitgenodigd. LPF-staatssecretaris Rob Hessing brengt aan tafel een toast uit op ,,het nieuwe voorzitterschap van Albert de Booij, zodra Maas zijn klus heeft geklaard.'

Politieke zelfmoord

,,Maas heeft daar toen van gehoord', zegt Mat Herben later. ,,Sindsdien hangt het mogelijke voorzitterschap van Albert als een zwaard van Damocles boven `t hoofd van Maas.'

Die avond bespreekt De Booij met Wijnschenk een plan dat hij tijdens de partijcrisis van begin juli voor het eerst heeft geopperd: een nieuwe politieke partij. ,,Je hebt een club van 26 mensen', zegt hij. ,,Daar bouw je in vier jaar tijd een nieuwe organisatie omheen. Je bent dan in een klap af van het gezeur met Dost en Langendam en van de achterban die steeds `ondemocratisch' roept. Ik zou die partij een half jaar willen leiden, uit de grond stampen. Daar zou ik voor staan.'

Mat Herben, die al langer bekend is met het plan, betitelt het als `politieke zelfmoord'. ,,Albert wilde zijn vingers niet branden aan de situatie met Dost als penningmeester. Dost had vier ton per maand aan rente en aflossing van zijn hypotheek te voldoen. Dat kon volgens De Booij niet goed gaan, als hij ook de financiën van de partij erbij deed. `Ik wil niets met hem te maken hebben', zei hij altijd. `Ik wil hem niet met de vingers aan de knip'.'

Wijnschenk is wel enthousiast over opheffing van de LPF. ,,Schonewille en ik wilden eind juni de fractie uit de partij laten treden', zegt hij later. Afgelopen dinsdag, toen een meerderheid van de fractie (15 fractieleden) Winny de Jong en Cor Eberhard binnenboord wilde houden, dreigde Wijnschenk zijn idee alsnog ten uitvoer te brengen.

Ed Maas is door fractielid Van As op de hoogte gebracht. ,,Er ligt een draaiboek klaar', weet Maas. ,,Tachtig procent van de kosten die de partij heeft gemaakt, komen voor rekening van de fractie. Maar die kosten zijn voor de partij. Uittreding van de fractie zou betekenen dat ze de partij failliet laten gaan.'

Met deze wetenschap is het partijvoorzitterschap voor Ed Maas een erekwestie geworden. Als de fractie de partij verlaat, blijft hij met de brokken zitten. Dat is ook de reden waarom hij zich afgelopen zondag achter Winny de Jong opstelde toen zij het vertrouwen opzegde in Wijnschenk en Hoogendijk. Aanvankelijk vroeg hij opheldering over de `gekochte zetels' van Hoogendijk en Theo de Graaf. Afgelopen woensdag dreigde Maas met `disciplinaire maatregelen' tegen Wijnschenk en Hoogendijk, omdat zij `het aanzien van de Tweede Kamer en het aanzien van de LPF' zouden hebben geschaad.

Wassen-beeldenmuseum

Wijnschenk en Hoogendijk slaat de schrik om het hart. Hoe kunnen ze de macht van Maas beperken? Dost heeft Maas gemachtigd een interim-bestuur te vormen. Hij zou de volmacht ook weer in kunnen trekken. Hoogendijk, die Dost eind juni een plaatsje in het wassen-beeldenmuseum Madame Tussaud toewenste, belt hem donderdagochtend met zijn vriendelijkste stem op. Voelt hij ervoor om samen met een LPF-minister een bezoek te brengen aan zijn notaris Johan Kemper van het Rotterdamse advocaten- en notarissenkantoor Schaap & Partners?

Bij Kemper stelt Dost een speciale verklaring op waarin hij `als enige bestuurder (...) gehoor geeft aan de oproep van minister-president Balkenende om een einde te maken aan de crisis binnen de lijst Pim Fortuyn. Hij heeft laten weten de notariële volmacht aan Ed Maas aan te passen aan de huidige omstandigheden en op een aantal punten te herzien'.

In het stuk dat is opgesteld door de aanwezige LPF-bewindsman neemt Dost afstand van de door Maas uitgevaardigde 'disciplinaire maatregelen' en beperkt hij met onmiddellijke ingang de bevoegdheden van Maas. Er wordt een nieuwe volmacht geformuleerd die een `kleine groep personen verplicht tot het organiseren van een algemene ledenvergadering'. Met de `kleine groep' wordt `een nieuw te vormen groep' bedoeld.

Van één ding zijn Hoogendijk en de LPF-minister niet op de hoogte. Op 30 juli heeft Dost onder druk van Maas een `wijziging functionarisgegevens' van het handelsregister van de Rotterdamse Kamer van Koophandel ondertekend. Daarmee geeft hij zijn functie als tweede voorzitter op per 2 augustus. Dat formulier blijft in dossier op het kantoor van Ed Maas. ,,Ik heb hier een ordner vol bedreigingen van Hammerstein liggen. In geval ik niet zou tekenen. Ik kan Maas niet weerstaan. Die worden altijd aangetekend naar mijn huisadres gestuurd. Dan kan mijn vrouw ze zien, of de werkster. Die schrikken zich dan dood.'

Nu de crisis met de fractie zo hoog is opgelopen, besluit Maas actie te ondernemen. Hij heeft gehoord dat Hoogendijk Dost onder druk heeft gezet het mandaat in te trekken. Daarom geeft Maas vrijdagochtend vroeg zijn rechterhand Oscar Hammerstein de opdracht het zorgvuldig bewaarde document te activeren. Hammerstein levert het in bij de Kamer van Koophandel, gevestigd aan de Blaak in Rotterdam en laat daarmee Dost als tweede voorzitter van de politieke vereniging Lijst Pim Fortuyn uitschrijven.

Dost rijdt om twee uur vrijdagmiddag naar de Kamer van Koophandel om de uitschrijving ongedaan te maken, maar keert onverrichter zake terug. Dost is de partij kwijt, de partij heeft geen formeel bestuur meer en Maas kan zijn gang gaan.

's Avonds neemt schoondochter Cindy Spijkers de mobiele telefoon van Dost op. ,,Hij is voorlopig even niet bij machte de telefoon op te nemen. We laten het maar even zo.'

Die avond zegt Albert de Booij: ,, Als die club van Maas het overneemt, ben ik weg. Dan wil ik nooit meer iets met de LPF te maken hebben.'

Nog later op de avond belt Dost terug: ,,Dost is uitgestreden.'

Gerectificeerd

LPF

In het artikel De koning en de kardinaal (5 oktober, pagina 23) staat dat Kamerlid F. Hoogendijk (LPF) het voormalig LPF-bestuurslid Dost heeft opgebeld, met het voorstel samen met een LPF-bewindsman een bezoek te brengen aan notaris Johan Kemper in Rotterdam om de notariële volmacht aan interim-voorzitter Ed Maas aan te passen. Voorts staat in het artikel dat Maas heeft gehoord dat Hoogendijk Dost onder druk heeft gezet om het mandaat (aan Maas) in te trekken. Hoogendijk laat weten ,,sinds maanden geen contact meer te hebben met de `partij' van de LPF'. Ook benadrukt hij zelf geen bezoek te hebben gebracht aan een notaris in gezelschap van Dost en een LPF-bewindsman.

    • Menno de Galan
    • Jutta Chorus