Werken in de schemering

Malafide uitzendbureaus, die bemiddelen in illegalen, schieten als paddestoelen uit de grond. De vraag naar illegalen is groot, het aanbod schier oneindig en de bemiddeling uiterst lucratief. Hoe herken je een illegaal? `Hij is altijd op tijd, is nooit ziek, is gemotiveerd en klaagt nooit.'

Een student fietst na een lange nacht langs het Mercatorplein. Het is vijf uur 's ochtends, verder is de buurt uitgestorven. Drie kwartier later doemen de eerste mannen op in de arcades rondom het plein, waar het extra donker is. Opeens staan ze er te wachten, uit welke huizen ze komen is onduidelijk. Ze wachten niet in groepjes, maar alleen. Zo te zien zijn het dertigers en veertigers uit het Midden-Oosten, India en Afrika. Ze stellen zich zo onopvallend mogelijk op.

Rond een uur of zes zijn er al een stuk of acht bestelbusjes langsgereden. Ze zijn wit of zwart, zonder opschrift, soms met geblindeerde ramen. Om vijf voor zes stopt een busje om enkele mannen uit de portieken in te laden, pal voor de neus van de werknemers die op de eerste tram staan te wachten. Het gezelschap stelt aandacht niet op prijs; de fotograaf wil een foto maken van het busje, vol Afrikanen, maar alle hoofden schieten omlaag. Van buiten ziet de bus er opeens leeg uit.

In de wereld van het laagbetaalde, impopulaire werk schudt men de plekken uit zijn mouw: voor de Etos in Beverwijk, achter het NS-station Hollands Spoor in Den Haag, op het Mercatorplein in Amsterdam. Daar verzamelen zich tientallen mannen, illegalen, elke dag in alle vroegte om opgepikt te worden door de busjes van malafide uitzendbureaus.

Die bureaus zijn de afgelopen paar jaar als paddestoelen uit de grond geschoten. Sinds juni 1998 hebben uitzendbureaus geen vergunning meer nodig in het kader van de door Paars bepleitte deregulering en marktwerking. Iedereen mag werknemers nu werven en uitlenen aan werkgevers. De wet die dit mogelijk maakt, de WADI, wordt nu geëvalueerd door werkgevers en werknemers in de Stichting van de Arbeid. Bedoeling is dat ze er dit jaar nog een advies over uitbrengen aan de regering.

Een malafide uitzendbureau lijkt op het eerste gezicht bonafide. Ze zenden aan de `voorkant' enkele legale werknemers legaal uit. Veelal vanuit kleine winkelpandjes, in achterstandsbuurten van grotere steden. Ze staan ook openlijk als `uitzendbureau' ingeschreven bij de Kamers van Koophandel. Tienduizend staan er nu ingeschreven, tegen ongeveer 1.200 vóór de wetswijziging, zo heeft de koepel van bonafide uitzendbureaus, de ABU, laten uitzoeken. ,,Ze móeten zich wel bij de Kamer van Koophandel inschrijven'', zegt ABU-directeur Aart van der Gaag, ,,anders kunnen ze niet eens een bankrekening openen.'' Volgens Van der Gaag gaat het in sommige gevallen om ,,schimmige, gewelddadige organisaties''. Zo heeft hij zelf enkele jaren geleden als uitzender in het Westland meegemaakt dat illegale concurrenten op zijn (legale) busjes schoten.

De ,,vette winst'' van een illegaal bureau zit in de `achterkant', zegt een 27-jarige Amsterdamse Turk die in de achterstandswijk de Baarsjes een uitzendbureau runt. ,,Als je snel in een Mercedes wilt rijden, moet je illegalen uitzenden.'' Hij zweert dat zijn bureau tegenwoordig bonafide is nadat hij een aantal jaren illegalen ronselde hier in de buurt. ,,Ik liep langs koffiehuizen en vroeg iedereen `zoek je werk?' Ik werd dagelijks zwart betaald door de werkgevers die mij inschakelden; er zaten ook gevestigde uitzendbureaus tussen.'' Hij woont sinds kort samen en zegt nu op het rechte pad te zijn.

Toch zitten er nog dubieuze kanten aan het bureau van de Turk. Zo is hij níet ingeschreven bij de ABU (,,te duur''), wat inhoudt dat zijn administratie niet stelselmatig wordt doorgelicht. En hij weet maar al te goed hoeveel illegalen en van welke nationaliteit er op dit moment bij welk bedrijf in de regio werken. Dit alles is reden om zijn naam niet in de krant te zetten; als de verslaggever 's ochtends in zijn buurt busjes met illegalen zegt te gaan spotten, wordt hij nogal agressief.

Er zijn kort gezegd twee methodes om illegalen uit te zenden: de werkgever (de klant) weet ervan en het hele proces is zwart. Er komt dan geen administratie of vals paspoort aan te pas. Of de werkgever weet er niet van en het malafide uitzendbureau helpt de illegaal aan een vals paspoort en sofinummer.

De instanties ondernemen sinds anderhalf jaar van alles tegen malafide bureaus en hun klanten. Het `Westland interventie team' doet twee keer per week een inval bij tuinbouwbedrijven, waar illegalen al jaren massaal worden ingezet. Arbeidsinspectie (die toeziet op de arbeidsomstandigheden), UWV (die gaat over de afdracht van sociale premies), vreemdelingendienst, openbaar ministerie en Belastingdienst (die belasting int en sofi-nummers verstrekt) werken in dat team samen.

Maar het is dweilen met de kraan open. Illegaliteit los je niet zomaar op, de arbeidsinspectie kan hooguit het probleem beheersen, zegt Paul Huijzendveld, directeur van de Arbeidsinspectie. ,,Dat gaat in elk geval de aanzuigende werking van Nederland tegen.''

Vooralsnog is die aanzuigende werking groot. Deskundigen schatten dat er tussen de 120.000 en 160.000 illegalen in Nederland verblijven, die veelal werken in de schoonmaak en land- en tuinbouw. Momenteel wordt de markt overspoeld met Bulgaren, Somaliërs en Chinezen, zegt de Amsterdamse Turk. Bulgaren hebben sinds 2001 geen reisvisum meer nodig om de Europese Unie te bezoeken. Twee weken geleden pakte de politie in Den Haag 82 illegale Bulgaren op, die het land werden uitgezet. Ze zouden al weer terug zijn in Nederland. Ook de Amsterdamse politie pakte tien dagen geleden 210 illegale Bulgaren en Roemenen op, met name prostituees en criminelen. Volgens de Turk werken er ook honderden in de schoonmaak, de keukens en de verpakkingscentra van bekende bedrijven. En als ze geen Nederlands verstaan? ,,Maakt niet uit'', lacht hij. ,,Als ze maar `ga zitten, ga staan, naar links, naar rechts' verstaan.''

De vraag naar illegalen is ook groot. Noch autochtone noch allochtone Nederlanders voelen voor laagbetaald, zwaar werk: schoonmaken, fruit plukken, dozen inpakken. In sectoren als de bouw en de horeca is al een paar jaar een groot tekort aan personeel.

Neem de ervaringen van de 35-jarige commercieel directeur bij een uitgeverij die met zijn vriendin net zijn eerste huis in Amsterdam heeft gekocht. Voor stuken, schilderen en loodgietwerk hadden ze vakmensen nodig. Twee maanden zijn ze op zoek geweest naar een aannemer. ,,De meesten komen niet eens. Als ze al komen kijken, hoor je vervolgens niets meer. Of je krijgt twee maanden later een briefje dat ze het te druk hebben'', zegt hij. ,,Via vrienden'' is hij in contact gekomen met een Rus die bemiddelt in Russen. Ze zijn telkens drie maanden in Nederland, op een toeristenvisum, om te werken. Maar ze mogen níet werken.

Anderhalve maand, zeven dagen per week, zijn er gemiddeld twee Russen per dag bij hem over de vloer geweest. Kosten: zo'n 15.000 gulden (20 gulden per uur zwart). Met handen-en-voeten-gesprekken leerden ze dat de Russen toch nog 3.000 gulden netto per maand verdienen. Veel meer dan in Rusland. Voelt hij zich niet opgelaten? ,,Nee, want de aannemers maakten niets waar. Er is gewoon een tekort en de Russen zíjn hier om te werken. Dus als je ze laat werken, help je ze.'' Het enige nadeel van het zwart laten doen, zegt hij, is dat hij het niet uit het bouwdepot kan betalen waarvan de rente hypothecair aftrekbaar is.

Illegalen zijn door de Koppelingswet, uit 1998, goedkoper voor een werkgever dan voorheen, zegt de socioloog Richard Staring, die vorig jaar promoveerde op de overlevingsstrategieën van 50 illegale Turken. ,,Vroeger moest de werkgever over elke illegaal sociale premies afdragen. Sinds de koppelingswet hoeft dat niet meer, want ze hebben geen recht meer op ziekte- of arbeidsongeschiktheidsverzekeringen.'' De belangrijkste reden echter om illegalen te gebruiken is dat ze nooit ziek zijn en hard werken, zegt Staring, die verbonden is aan de Erasmus Universiteit. Hij is ervan overtuigd dat de meeste werkgevers weten dat ze met illegalen werken, hoe geraffineerd het uitzendbureau dat ook verhult.

Ook als de werkgever níet weet dat hij met illegalen werkt, is hij altijd strafbaar als ze bij hem op de werkvloer worden aangetroffen. ABU-directeur Van der Gaag beaamt dat veel werkgevers weten waar ze mee bezig zijn. ,,Eventuele boetes en naheffingen beschouwen ze als bedrijfsrisico. Ze hebben liever genoeg (goedkope) arbeidskrachten.''

Dat een werkgever het weet, staat vast als hij het tarief van 6,5 euro per uur betaalt dat malafide bureaus vragen voor hun illegale uitzendkrachten. Voor een legale uitzendkracht is de werkgever immers ruim 17 euro per uur kwijt. Maar veel werkgevers betalen het gewone tarief van 17 euro in de veronderstelling dat ze legale uitzendkrachten inhuren, zegt Michael Hagen, directeur van uitzendbureau Dyflex. ,,Ze letten niet op de paspoorten en vertrouwen het uitzendbureautje.'' Hagen heeft vestigingen in Zaandam, Den Haag en IJmuiden die zijn gespecialiseerd in laaggeschoold werk. Hij zendt asielzoekers uit en trekt al twee jaar ten strijd tegen malafide concurrenten die illegalen uitzenden. De kennis bij werkgevers is volgens Hagen te klein. ,,Ze weten vaak niet dat er illegalen bij hen werken, maar ze doen ook geen poging óm het te weten.''

Hij legt het graag uit: dat het om illegalen gaat, kan een werkgever vermoeden als een bureau een ,,blik werknemers kan opentrekken''. ,,Het is voor een gewoon uitzendbureau, zoals het mijne, onmogelijk om van de ene op de andere dag tien of twintig krachten voor eenvoudig werk te vinden. Legalen zíjn er wel, maar je moet het ver van tevoren plannen.''

Ook bij zijn bureaus melden zich bijna dagelijks illegalen op zoek naar werk. Maar Hagen wil zich aan de wet houden en heeft zijn personeel een cursus `documentherkenning' laten volgen bij de marechaussee; elke vestiging heeft een UV-lamp die valse paspoorten eruit haalt. ,,Ook echte paspoorten, waarbij alleen de kenmerken zijn aangepast – een andere foto of gewoon een totaal andere persoon dan op de foto te zien is – kunnen ze herkennen.'' Eén van zijn medewerkers toont een dossier van een Afrikaan die zich vorige week meldde. `NIET GOED' waarschuwt een gele post-it sticker op het dossier.

Met zo'n vals paspoort krijgt een illegaal moeiteloos een sofinummer bij een belastingkantoor, zegt Hagen. ,,De kennis is gering bij de Belastingdienst.'' Tot haar eigen ontzetting ontdekte de branche-organisatie ABU dat het ene belastingkantoor niet over een computerprogramma beschikt dat sofi-nummers van een ander belastingkantoor op echtheid kan checken.

Hagen legt het liefst elke werkgever zijn vuistregel uit: hoe herken je een illegaal? ,,Hij is altijd op tijd, is nooit ziek, is gemotiveerd en klaagt nooit.'' Zijn strijd, onderstreept hij, is niet gericht tegen de illegalen zelf. Hij vindt juist dat elke werknemer dezelfde wettelijke bescherming verdient. ,,Illegalen zijn heel kwetsbaar en worden uitgebuit.'' Maar de illegale uitzendbureaus schieten onder zijn duiven. Zelfs gevestigde uitzendbureaus weten te weinig, vindt Hagen. ,,Soms schrijft één legale allochtoon zich in bij vele legale uitzendbureaus, die stuk voor stuk premie voor hem betalen als hij werkt. Maar hij stuurt vervolgens illegale kennissen die op hem lijken naar de verschillende werkplekken. De opdrachtgever merkt niets, betaalt gewoon de uren aan het uitzendbureau. De uitzendbureaus zien op hun beurt al die werknemers met de nep-identiteit niet.'' De instanties merken meestal niet op dat dezelfde persoon tegelijkertijd op verschillende plekken werkt. De illegalen moeten eenderde van hun loon afstaan aan de legale man. Volgens onderzoeker Richard Staring zijn Afrikanen het sterkst in deze exploitatie van documenten. ,,Turken doen dat niet omdat de sociale controle in de gemeenschap groot is; de legale Turken hélpen illegale Turken. Ze buiten hen minder uit.''

Er is maar één manier om malafide uitzendbureaus aan te pakken: het aantal controles vergroten en de boetes verhogen, zegt ABU-directeur Van der Gaag. Ook FNV-bestuurder H. van der Kolk, bestuurslid van de Stichting van de Arbeid, bepleit een ,,harde aanpak''. De FNV vindt dat in bepaalde sectoren, zoals de schoonmaak of tuinbouw, weer een vergunningenplicht voor uitzendbureaus moet worden ingevoerd. ,,Ten eerste worden illegalen uitgebuit. Ten tweede hebben andere uitzendbureaus en werkgevers te maken met oneigenlijke concurrentie omdat hun legale arbeidskrachten duurder zijn.''

    • Frederiek Weeda