Verboden te kijken

Geen enkele foto is alleen maar datgene wat erop te zien is. Want wat is er niet te zien? Hoe zit het met de opnamen die vóór of net na dat tijdstip zijn gemaakt? En hoe kan het gebeuren dat sommige nieuwsfoto's pas na jaren worden gepubliceerd? Of jaren later alsnog worden geretoucheerd of gecensureerd? Vragen als deze komen bij het kijken naar foto's in kranten en bladen nauwelijks aan de orde. Want foto's worden voorgeschoteld, geconsumeerd en razendsnel vergeten. Maar er zijn uitzonderingen: die ene man bijvoorbeeld die in Peking met rechte rug voor een tank ging staan. Iedereen zal hem nog kennen. Een held, heet die man, maar de bestuurder van de tank is er net zo goed een.

Het ingetogen en indrukwekkende boek Underexposed met zo'n 170 grote en kleine, twintigste-eeuwse nieuwsfoto`s, die meer of minder beroemd zijn geworden, doet detectiveachtige pogingen om vóór, naast en achter die foto's te kijken, door dat ene moment van opname of het hele publicatietraject te reconstrueren. Want het veelkantige begrip censuur, waarom het in dit boek begonnen is, begint al bij de fotograaf zelf. En als die onder vaak erbarmelijke omstandigheden gruwelijke beeldkeuzes heeft gemaakt, is het de redactie van een krant die een stokje kan steken voor publicatie. Elke krant onthoudt zijn lezers nu eenmaal al te shockerende beelden. En bij de besluitvorming stelt men zich vragen als `hoe groot is het historisch of maatschappelijk belang van deze perversiteit en/of extreme geweldsopname?' En als dat inderdaad groot is, `in hoeverre is publicatie nodig om die gebeurtenis beter te begrijpen?' Ook Harold Evans, oud-hoofdredacteur van diverse Britse dagbladen, zag zich daar regelmatig mee geconfronteerd, zo schrijft hij in Underexposed.

Afgezien van zelfcensuur, zijn er allerhande overheden die onwelgevallige foto's zoekmaken, die publicatie dwarsbomen of manipuleren – met retoucheringen, stickers of simpelweg ballpointkrassen, zoals Underexposed laat zien. Omdat het, zoals bij de Amerikaanse beschietingen van het Noord-Vietnamese dorp My Lai, niet in hun politiek-strategische, propagandistische en ethische straatje past om een slagveld van vermoorde kinderen en bejaarden in het toch al morrende thuisland te etaleren. Tegenwoordig serveren kranten en tijdschriften de wereldellende in kleinere porties; `entertainment' scoort bij lezers namelijk hoger dan de zoveelste bloedige aanslag. Een tendens die sommige, hier geciteerde deskundigen ernstiger vinden dan de censuur van bovenaf.

De Underexposed-foto's lopen in thema en keuze-motivatie sterk uiteen: van een verlamde Lenin (1923) die vanuit zijn rolstoel hysterisch naar de camera loert, tot een bezoek van de Britse vorstin (1999) aan een familie Doorsnee in Glasgow; een foto die de populariteit van `the firm' moest opvijzelen, maar die het hoge stijfselgehalte van de koningin alleen maar onderstreepte. Ach, die huiskamer in Glasgow is een adempauze tussen de wreedheden en tragedies; het kannibalisme onder Stalin (1921), als gevolg van de georganiseerde hongersnoden, het lukraak executeren van Chinese `misdadigers' (1989) en van zwarten in Sharpeville (1960), Zuid-Afrika, de genocide van Armeniërs in Turkije (1915), de lynchpartijen van zwarten door uitgelaten blanke Amerikanen (1930) en de falende terechtstellingen op Amerikaanse elektrische stoelen (1999). `De (fotografische) ``waarheid' is eenvoudigweg vaak een stuk gereedschap in dienst van andermans doelstellingen', schrijft Magnum-fotograaf Philip Jones Griffiths. Underexposed is het gelukt fragmenten van de waarheid te achterhalen.

Colin Jacobson: Underexposed.

Vision On, 245 blz. geïll. €67,50