Staat grijpt macht bij accountants

De accountants zijn de regie volledig kwijt, nadat het publieke vertrouwen in hen is verdwenen. Na het verwaarlozen van het algemeen belang grijpt de overheid nu in.

Het bombardement op de accountants blijft onverkort aanhouden. Vorige week werden twee accountants van Ernst & Young berispt vanwege ondeugdelijke controle van maar liefst vier jaarrekeningen op rij van de provincie Zuid-Holland. Deze week werden door de tuchtrechter vijf accountants gehoord rondom de controle van publieke geldstromen in een aantal Nederlandse gemeenten. En bedrijvenhorzel Pieter Lakeman overweegt de accountants van Aegon, ING (allebei Ernst & Young) en Reed Elsevier (Deloitte & Touche) voor de tuchtrechter te slepen, onder meer wegens het sturen van de winstcijfers.

Het effect van deze druk, naast die van de bouwenquête en de boekhoudschandalen in Amerika, is niet gering. Voor het eerst in lange tijd verliezen accountants volledig de grip op de situatie. Tot voor kort beschikte de beroepsgroep over een geölied lobby-apparaat dat politici en ambtenaren effectief wist te bewerken. Maar nu zijn de accountants nauwelijks meer aan de bal. De regie is in handen van de overheid, of die nu in Washington, Brussel of Den Haag zetelt.

Vanuit Washington is de zogeheten Sarbanes-Oxley act geparachuteerd, die frauduleuze handelingen door topmannen moet voorkomen. Maar accountants worden door deze wet net zo hard geraakt. De wet regelt een grotere onafhankelijkheid tussen bestuurders en de externe controleurs. Het zogeheten audit committee, een onderdeel van de raad van commissarissen dat toezicht houdt op de financiële huishouding van het bedrijf, is voortaan de spil in de relatie met de accountant. En niet als voorheen de bestuurders zelf.

Ook in Nederland is nieuwe wetgeving in aantocht. Het vorige kabinet en de vorige Tweede Kamer hebben inmiddels de huidige wetgeving geëvalueerd. Dat deze op enkele punten niet meer deugt, daar is iedereen het over eens. Zo moet er een externe toezichthouder komen met een actieve opsporingsbevoegdheid voor misstappen van accountants. En ook een strikte scheiding van controle en advies op klantniveau, om belangentegenstellingen te voorkomen, is geen hot issue meer – dat komt er.

Maar deze maatregelen gaan minister Heinsbroek van Economische Zaken inmiddels niet meer ver genoeg. Hij laat zijn ambtenaren op dit moment een nieuwe notie schrijven die over een maand naar de Tweede Kamer gaat. De regels die hem voor ogen staan, zo is inmiddels duidelijk, gaan een paar stapjes verder dan recente Europese regelgeving, hoewel details vooralsnog ontbreken.

Nu is Nederland al haantje de voorste met het omarmen van de Europese regels. Per 1 januari moeten Nederlandse accountants zich houden aan de regelgeving, waarbij accountants, als één van de maatregelen, voortaan maximaal zeven jaar de controle bij een bedrijf mogen uitvoeren. Daarna moet een andere accountant, eventueel van dezelfde firma, de controle overnemen. Ook mogen ze geen administratieve opdrachten uitvoeren voor het bedrijf waarvan ze ook de boeken controleren. En zo zijn er nog een trits andere maatregelen.

Maar Europees Commissaris Frits Bolkestein heeft al laten weten, een maand na de Nederlandse aankondiging, dat de Europese Commissie ,,nog intensiever'' zal kijken naar de manier waarop het accountantsberoep is geregeld. Het aanhoudende gesjoemel met de cijfers bij ondernemingen noopt hem daartoe.

Nog nooit hebben overheden zich zo vergaand bemoeid met accountants. En de overheden kunnen ook niet anders, nu de controleurs hun publieke taak, het kritisch bekijken van de cijfers voor onder meer beleggers en kredietverstrekkers, hebben verzaakt. De door de beroepsgroep geroemde zelfregulering, waarbij accountants hun eigen regels opstellen, blijkt niet meer te functioneren. Wettelijke regels dwingen meer respect af dan beroepsregels.