Het gaat om domheid

De acteurs en cabaretiers George van Houts en Tom de Ket maken sinds 1993 voorstellingen over `de waanzin van de Nederlander'. Die waanzin wordt er niet minder op.

Tom de Ket en George van Houts zijn twee compacte mannetjes die in hun voorstellingen andere mannetjes laten zien. In hun nieuwste, `Hard Optreden' – genoemd naar de nieuwe retoriek die onder politieke mannetjes nu zo in zwang is – is dat niet anders. Een man die op zolder het verkiezingsprogramma van D66 probeert te schrijven en zich bij gebrek aan inspiratie verliest in kinderpornografische fantasieën. Een man die telefonisch euthanasie pleegt op zijn ex. Een man die van stille tochten een dagtaak maakt, en zich daar naar voren elleboogt om zo dicht mogelijk bij `de emotie' en `de nabestaanden' te zijn. Een man die een voorbeeldbrief voor een schrijfactie van Amnesty International dicteert als ware het Het Nationaal Dictee: ,,Met deze charitatieve missieve....''

Mannetjes zijn het, maar geen aardige mannetjes. Inhalige, domme en soms hufterige mannetjes, mannetjes die erg nodig iets moeten. Mannetjes die denken dat ze ergens recht op hebben, of die zichzelf belangrijk vinden, zoals in de openingsscène van `Hard Optreden'. Daarin worstelen Van Houts en De Ket, zoals veel culturele collega's na 11 september en 6 mei, hoogst integer met de vraag of ze hun voorstelling wel moeten spelen, `na wat er vandaag gebeurd is'. Ze doen dat zo goed dat het publiek in de zaal zich hardop afvraagt of het soms een verse ramp gemist heeft, nu het naar het theater is gekomen in plaats van naar het journaal te kijken.

George van Houts is de kleine met het korte grijze haar, naast zijn werk met De Ket maakt hij samen met Pieter Bouwman het satirische radioprogramma Radio Bergeijk en gaat hij, ook samen met Bouwman, een nieuw VPRO-kunstprogramma op televisie presenteren. Tom de Ket, de kale met de ronde ogen, geeft les aan de toneelakademie Herman Teirlinck in Antwerpen, schrijft scenario's en jeugdtheaterteksten en is `regelmatig boef in politieseries, Baantjer enzo'. Samen maakten Van Houts en De Ket de tv-serie Begraven naar een scenario van De Ket. En ze zijn de heren Kanis en Gunnink uit de tv-reclame van dit koffiemerk.

De twee hebben hun repetitieruimte in een oud Amsterdams klaslokaal met hoge ramen. Affiches van hun vorige voorstellingen hangen er aan de muur, en een lijstje met hilarische `stellingen over kunst van het ministerie van OC&W'. Stelling nummer vijf luidt: `kunst is datgene waarvan men denkt dat men er iets van moet vinden.'

Hoe staat het met de waanzin van de Nederlander?

Tom de Ket: ,,Die ligt volgens mij het laatste jaar een stuk dichter aan de oppervlakte. Nuchterheid is tegenwoordig verdacht, emotie is de regel. We hebben het calvinisme afgeworpen en laten alles de vrije loop, onze waanzin dus ook.

,,Ik denk dat dat komt omdat het met Nederland iets te goed is gegaan. Er vallen mij twee dingen op: mensen lijken geen toekomstverwachting meer te hebben, weten niet meer wat ze moeten willen of wensen. Ze zijn uitsluitend nog tegen. Er heerst een soort toekomstvacuüm. Tegelijkertijd versimpelt het discours. Mensen nemen slogans van elkaar over. In navolging van Fortuyn heeft iedereen het over puinhopen, echoot elkaar. Zo'n woord genereert onvrede, plant zich voort, bijna los van zijn betekenis.''

Tom de Ket is nog niet uitgesproken of zijn rode telefoontje bliept. Hij kijkt op het schermpje. ,,Sorry, maar dit moet ik nemen'', zegt hij. ,,Het is mijn makelaar.''

George van Houts: ,,Zie je, dat bedoel ik nou. Waanzin!''

,,In 1993 maakten we bij het RO-Theater, waar we allebei als acteur werkten, onze eerste waanzinvoorstelling, `Global News''', vertelt Van Houts, terwijl De Ket telefoneert. ,,Dat ging erom dat Tom en ik allebei 's nachts wakker werden en dan CNN aanzetten, waar vervolgens een commentator zei dat er niets gebeurde, maar dat er van alles zou kunnen gebeuren. Het was de tijd van de Golfoorlog, en wij betrapten ons op een krankzinnig verlangen naar actualiteiten, een verslaving bijna.''

Media zijn altijd jullie inspiratiebron gebleven.

Van Houts: ,,Ik kijk steeds minder. Tien jaar geleden keek ik veel tv en ik las bijna geen lange opiniestukken, terwijl ik daar nu echt op zit te kauwen. Alleen Nova kijk ik altijd.''

De Ket: ,,Tussen half zes en zeven kijk ik slappe komedies, dat is lekker om bij te eten.''

Van Houts: ,,Een man alleen, dan krijg je dat.''

De Ket: ,,De grap is dat wij soms voorstellingen maken over dingen die pas later pregnant worden. Onze voorstelling `Vaderlanders' uit 1996 ging over inburgeringscursussen. We hadden er toen last van dat weinig mensen wisten wat een inburgeringscursus was.''

Van Houts: ,,Maar eigenlijk gaat het bij ons niet over de dagelijkse actualiteit. We willen het meer hebben over de brede stromen daaronder.''

De Ket: ,,Wij kunnen pas iets met een gegeven als we er afstand van nemen. Wij hebben het in ons programma niet over normen en waarden om dan een grap te maken over Heinsbroek en te hard rijden.''

Van Houts: ,,Ik vind dat een vreselijke manier van cabaret. Een van de ergste voorbeelden die ik de afgelopen tijd heb gezien was een scène van Lebbis en Jansen, die geloof ik wel twintig minuten grappen maakten over het uiterlijk van Balkenende. Dat is een ongelooflijk makkelijk, abject soort nikscabaret.''

De Ket: ,,Voor ons moet een scène een soort abstractie in zich bergen, wil hij goed zijn. Er moeten lagen in zitten.''

Global News is nu bijna tien jaar geleden. Wat is het geheim van een goed duo?

George van Houts: ,,Een duo is als een innerlijk gesprek, een debat tussen twee personages in je hoofd. Je bent allebei het duiveltje en het engeltje. Daarvoor moet je niet naar elkaar toe werken maar juist uit elkaar gaan, je eigen weg gaan in aanwezigheid van de ander. En daarvoor is dan weer een groot vertrouwen nodig.''

Kennen jullie elkaar niet te goed om elkaar nog voor verrassingen te stellen?

Tom de Ket: ,,Het is niet belangrijk dat je soms weet wat de ander gaat doen. Er is geen vooruitgang in de kunst, vernieuwingsdrang is niet iets dat inspireert. Je moet bij je eigen thema blijven en dat verdiepen. Dit is wat wij zijn geworden en daarmee moeten we het doen.''

Wat hebben jullie geleerd, de afgelopen jaren?

Van Houts: ,,We zijn ontzettend zelfstandig geworden, en daar ben ik trots op. We zijn nooit een hype geweest, maar we kunnen onszelf bedruipen zonder subsidie. Dat vind ik geweldig.''

De Ket: ,,Je kweekt ook wel wat eelt. Van de tien initiatieven die er op je afkomen gaan er misschien drie door. Dat is niet erg, maar het is fijn dat wij met zijn tweeën wel altijd door kunnen. We vertrouwen erop dat er in ons altijd wel weer een nieuw programma zit.''

Van Houts: ,,Dat is het enorme verschil met het toneelspelersbestaan, waarin je doorgaans naar de regisseur kijkt voor oplossingen. Hier moet je alles uit jezelf halen, en dat is misschien wel drie keer zo spannend.''

De Ket: ,,We drijven misschien wel meer naar het cabaret. Vroeger verzonnen we vaak een metafoor voor het hele programma. `Global News' was opgezet als een nieuwsshow, `Vaderlanders' als een inburgeringscursus, `Kiespijn' als een bedrijfstraining. Daar zijn we van afgestapt.''

Van Houts: ,,We werden daar gek van. We betrapten onszelf erop dat we dingen weggooiden `omdat ze niet in het format pasten'. Belachelijk.''

De Ket: ,,Nu is het zo dat de optelsom van alle nummers een thema blootlegt. Er komen dingen terug.''

Van Houts: ,,Het gaat vaak over taal. Het woord emotie, dat heeft tegenwoordig bijvoorbeeld een veel dreigender klank dan vroeger. Om van het woord respect nog maar te zwijgen.''

Een rode draad in `Hard Optreden' is hoe inhalig mensen zijn als ze goed proberen te doen.

Van Houts: ,,Geven gaat in negentig procent van de gevallen over de gevers. Bij mij in het dorp was laatst bijvoorbeeld een zeer luidruchtige inzamelingsactie voor een organisatie die `Colours for Kids' heet. Vier vrouwen die geld inzamelen om met een Landrover door Vietnam te rijden om daar weeshuizen met Mickey Mouses te beschilderen. En hier maar parties organiseren voor het geld, en jezelf maar Florence Nightingale wanen.''

De Ket: ,,Het egoïsme van altruïsme. Let op mij! Ik geef!''

Maar egoïstisch altruïsme is toch altijd nog beter dan helemaal geen altruïsme?

Van Houts: ,,Het gaat ons eigenlijk om domheid. Blindheid van mensen voor de dingen die ze doen. Ik haal veel inspiratie uit De encyclopedie van de domheid van Mathijs van Boxsel.''

De Ket: ,,De tegenstelling tussen wat mensen denken dat ze doen en datgene wat ze werkelijk doen. De tegenstelling tussen wat mensen denken dat ze vinden en wat ze werkelijk vinden. Het draait om het gat tussen dat wat zich oppervlakkig gezien lijkt af te spelen, en wat er werkelijk plaatsvindt. Neem bijvoorbeeld dat hele normen-en-waardendebat en dat gezeur over veiligheid. Allemaal onzin, schijnthema's. In werkelijkheid gaat het om dezelfde zaken als altijd: verdeling van macht en inkomen, bepaalde lobby's die nu weer dichter bij de top zitten dan andere. Dat normen-en-waardendebat is een klassiek geval van opium voor het volk. Het voeden van een gevoelswaarheid.''

Waar zijn jullie eigenlijk op uit? Educatie, politiek bedrijven?

Van Houts: ,,Wij zijn uit op de ongemakkelijke lach. Verwarring. Zoals in de scène waarin Tom telefonisch euthanasie pleegt op zijn ex. Dat is grappig, maar ook sinister.''

De Ket: ,,De Italiaanse theatermaker Dario Fo heeft het mooi gezegd. In eerste instantie is kunst entertainment, dat is je vak. Je wilt dat mensen een leuke avond hebben. Maar daarnaast wil je graag dat mensen snappen hoe jij de dingen ziet, dat ze oog krijgen voor de dubbelheid van veel zaken, zonder dat ik daar direct een mening of een oordeel aan wil koppelen. Vandaar dat ik zo hecht aan vorm, dat genereert die dubbelheid. Ik bedoel, ik hou van de modernisten, van conceptuele kunst. Voor mij is vorm-intelligentie heel belangrijk.''

Van Houts: ,,En vandaar dat we ook weinig moeten hebben van egodocumenten. Cabaretiers die beginnen met: `ik stond vanochtend bij de bakker', vreselijk. Het gaat ons niet om de grappige anekdote.''

Veel toneelgezelschappen die iets over de wereld willen zeggen beperken zich na verloop van tijd liever tot de vraag hoe zij zich zelf tot die wereld verhouden. Al het andere wordt al snel pretentieus en vrijblijvend, concluderen ze.

Van Houts: ,,Bij ons is de vraag eerder of het publiek wel een boodschap heeft aan wat we willen zeggen. Soms is het publiek je vijand, en helemaal het cabaretpubliek. Dat komt in de eerste plaats om te lachen, en het moet en zal dat dan ook doen. Cabaret is zo populair dat je regelmatig zalen hebt vol mensen die geen idee hebben waar ze nu eigenlijk naar zitten te kijken. Vooral op zaterdagavond. Zaterdagavondpubliek luistert niet eens. Dat vangt een woord op en ligt al in een deuk. Gedogen! Hahahaha! Dat hebben we op het nieuws gehoord!''

De Ket: ,,Op zo'n avond ben ik elitair. Het publiek moet ook talent hebben, zeggen wij dan tegen elkaar.''

Van Houts: ,,Onze voormalige impresario, Harry Kies, was het daar trouwens niet mee eens. Die vroeg ons waarom we toch altijd zo moeilijk deden. Maak nou gewoon grappen, zei hij, dat vinden de mensen leuk.''

De Ket: ,,Misschien is dat de calvinist in ons. Ik vind dat gewoon niet genoeg.''

Van Houts: ,,Ik moet nooit lachen als een grap alleen maar grappig is.''

Jullie nemen afstand van een bepaald soort publiek. Hoe zit dat met jullie personages, met de bekrompen mannetjes die jullie spelen? Zijn jullie dat zelf, of staan jullie eigenlijk boven die mannetjes?

George van Houts: ,,Helemaal niet. Er zijn grote gebieden in mijzelf die ik helemaal niet vertrouw. Ik voel zelf hoe makkelijk het is om negativiteit te cultiveren, om egoïsme de overhand te laten krijgen. Alle klootzakjes die ik speel zitten ergens in mijzelf. Ik hoop dat ik ze eronder hou.''

`Hard Optreden' gaat maandag 7 oktober in première in de Kleine Komedie in Amsterdam. Tournee door het hele land tot en met 18/1. Informatie: www.tbos.nl en www.newcomedy.nl