En dan duiken we onder in Yoghurt Stad

Terreuraanslagen via de computer, partnerkeuze bij de DNA-bank en eten `faster than fast food'. Dat staat ons allemaal te wachten, volgens het eerste futuristische woordenboek. Waar is de rooskleurige toekomst gebleven?

Welk vliegtuig en welk gebouw moeten we nu wanneer precies vermijden? Komt er een intelligente sorteermachine die dodelijke poederbrieven opvist nog voor ze mensenhanden hebben bereikt? Zal het mogelijk zijn mensen genetisch zo te manipuleren dat ze terroristische aanslagen kunnen zien aankomen? Wie zijn de daders van de 21ste eeuw, wie de slachtoffers?

De markt voor toekomstvoorspellers is na 11 september sterk gegroeid. Hoe groter de onzekerheid waarin we leven, hoe sterker het verlangen de toekomst te beheersen. De trendwatchers/setters Faith Popcorn en Adam Hanft voorspellen in hun Dictionary of the Future (DOF) onder het kopje `Crime and Terrorism' een toename van `distance terrorism'. Terreuraanslagen zullen niet meer ter plaatse door individuen worden uitgevoerd, maar vanaf de thuiscomputer worden gepleegd. Het internet maakt het mogelijk om een gebouw tot ontploffing te brengen door simpelweg de druk in gasleidingen via de computer te manipuleren.

`Satellite terrorism' is ook een nieuwe vorm van computergestuurd terrorisme; daarbij ligt zelfs de vernietiging van de planeet op de loer. De daders zijn geen fundamentalisten, maar `terror entrepreneurs', freelance terroristen die niet gebonden zijn aan een overheid of een radicale groepering, maar individuen die handelen vanuit strikt persoonlijke motieven. Een nieuwe beroepsgroep zal zulke lieden moeten opsporen, en Popcorn en Hanft signaleren daar nu al een dringend tekort.

Popcorn en Hanft willen met hun woordenboek een `speak preview' geven. Er bestaan woordenboeken over vrijwel alles, stellen ze in hun inleiding. Dierengedrag, sciencefictionplaatsen, paddestoelen, je kunt het zo gek niet bedenken. Maar datgene waar wij het meeste over praten, wat er morgen en overmorgen te gebeuren staat, daarover bestaat geen woordenboek. Normaliter moet een woord vaak genoeg gebruikt zijn om opgenomen te worden in een woordenboek; voor DOF gold het tegenovergestelde. DOF is thematisch geordend (bijvoorbeeld Aging, Biology and Biotechnology, Food and Entertaining, New Behaviors). Elke sectie bevat woorden die nog maar net bestaan, opgemerkt door trendwatchers, en een aantal bedachte woorden onder het kopje `Dictionary of the Future Predicts'.

Tenzij je een idiot savant bent of in de gevangenis zit, leest niemand doorgaans een woordenboek van a tot z. Maar Popcorn en Hanft bevelen de lezer nadrukkelijk aan hun woordenboek wel zo te lezen. Dat nu is onmogelijk. Door de afwezigheid van een narratieve samenhang, pendel je steeds heen en weer tussen de secties in een poging zelf verbanden te leggen om zo tot een totaal plaatje van de toekomst kunt komen. Zo levert een greep uit de sectie `Kinderen en families', `Marketing en de consumenteneconomie' en `Zegswijzen' het volgende toekomstbeeld op als het om relaties gaat.

De beste manier om aan een partner te komen is een bezoekje aan de DNA-bank, waar je kijkt of jij en je partner `matchen'. Is dat niet zo, dan loop je de kans dat je partner je dumpt. Wie wil trouwen, kan ook voor de zekerheid eerst een `marriage simulation' op de computer doen. Gesponsorde huwelijken zijn de gewoonste zaak van de wereld geworden. Stellen zullen verder een systeem van `overspelpunten' gaan hanteren, een puntensysteem waarbij je het recht hebt op een zeker bedrog. De emancipatie zet intussen steviger door: het aantal `mannies' (mannelijke nannies) groeit.

Helderziendheid

Hoe serieus moeten we deze helderziendheid nemen? Door de opzet van het Dictonary of the Future, en de uitvoering in zilver en glanzend blauw, lees je het boek aanvankelijk als entertainment: glimlachend, bladerend door onderhoudende bladzijden vol woordgrapjes. Je oog valt op `girlcott', vrouwen die discriminerende producten of organisaties boycotten. Of `drownloading', wanneer je verzuipt in de informatie die je downloadt. Blader verder en je stuit op een doorgedraafde dierenrechtenwereld waarin `4-star rat hotels' de normaalste zaak ter wereld zijn.

Maar de ambities van Popcorn en Hanft reiken verder. `Ons doel is niet te definiëren, maar te provoceren', schrijven ze. `Soms bevatten onze definities een element van ``hoe het zou moeten zijn'.' Ze willen, door nieuwe woorden te bedenken, de toekomst niet beschrijven, alsof dat al zou kunnen, maar beïnvloeden. Daarmee volgen ze Lakoff en Johnson, die in hun invloedrijke Metaphors We Live By (1980) stelden dat taal de werkelijkheid niet alleen weerspiegelt, maar ook vormgeeft. Nieuwe woorden zijn niet onschuldig. Het maakt uit wie ze bedenkt, over wie ze gaan en wie ze uitsluiten.

Popcorn en Hanft beweren het eerste woordenboek van de toekomst te hebben geschreven, maar in feite lijkt de aanpak sterk op die van de Amerikaanse communicatiewetenschapper Raymond Gozzi Jr. Hij riep, onder verwijzing naar Lakoff en Johnson, de studie naar nieuwe woorden uit tot een van de belangrijkste manieren om maatschappelijke veranderingen te bestuderen en te voorzien. Op grond van zijn analyse van nieuwe woorden voorspelde hij in New Words and a Changing American Culture (1990) een maatschappij waarin stereotypen en ideologische conflicten zouden toenemen. Ook voorspelde hij een steeds sterkere competitieve cultuur en een steeds grotere verstriktheid van de mens in de `technotrap': het worstelen met de macht en machteloosheid die technologische vernieuwingen met zich meebrengen.

Ving ik dus glimlachend aan in DOF, na tien minuten ging ik gehaaster lezen, om steeds gejaagder in het wilde weg definities te scannen, om uiteindelijk buiten adem het boek terzijde te leggen. De haastretoriek van de schrijvers stimuleert deze voortdurende tempoversnelling. Keer op keer lezen we dat de wereld sneller verandert dan ooit en dat we ons dagelijks leven aan het tempo zullen moeten aanpassen. Zoals blijkt uit nieuwe woorden als `hyperconvenience food' (`faster than fast food') en `bizvacs' (handig tijdbesparende combinatie van zakenreis en vakantie). Ik kreeg zelfs last van de door DOF voorspelde toekomstziekte `Reader's Block': `het onvermogen om te lezen of je volledig te concentreren, veroorzaakt door ons verkorte concentratievermogen'.

Een boek dat de leesblokkade die hij voorspelt zelf bewerkstelligt, ook dat lijkt grappig, maar er wringt iets akeligs. DOF lijkt niet geboren uit daadwerkelijke zorg om de toekomst. Illustratief is de luchtigheid waarmee de nieuwe woorden onder het kopje `Misdaad en terreur' gelanceerd worden. Popcorn en Hanft noteren vrolijk: `De donkere kant van het leven is altijd een vruchtbare voedingsbodem voor het ontstaan van nieuwe woorden: daarom zijn de nieuwe woorden van criminaliteit en de politie zo kleurrijk, zo verbeeldingsrijk, zo opzichtig'. Ziehier de zonnige kant: terrorisme levert een paar mooie nieuwe woorden op! Al te somber mocht het boek kennelijk niet worden. Popcorn en Hanft voorspellen prompt een grote populariteit van `Lachtherapie' en het vak `Lach Studies' dat op de universiteit een ongekend aantal studenten zal trekken. Ook introduceren ze in de afdelingen `Technologie' en `Biologie and Biotechnologie', die de meeste bladzijden van het boek beslaan, een overdonderende hoeveelheid ontwikkelingen die het leven zullen verlichten. Files worden bijvoorbeeld opgelost wanneer mensen particuliere snelwegen kunnen kopen. In `Yoghurt Stad' zullen we onze oude dag doorbrengen; luilekkersteden voor ouderen met volop vertier.

Vakantiebestemming

De filosoof Rein de Wilde stelde in De voorspellers. Een kritiek op de toekomstindustrie (2000) dat het precies deze merkwaardige dubbelheid is die veel toekomstvoorspellingen karakteriseert. De `wenkende' toekomst, waarin de toekomst wordt voorgesteld als de ideale vakantiebestemming, gaat moeiteloos samen met de `aanstormende' toekomst die dreigend op ons afkomt. De dreiging van een toekomst waarin het leven één grote snelheidswedstrijd is geworden, wordt weggenomen door een blind vooruitgangsgeloof. `Intelligente' apparaten zullen de mens vrijer en autonomer maken.

Toekomstprofeten doen ons geloven dat er niets anders op zit dan ons aan te passen aan de eisen van deze tijd: datgene wat ons overkomt valt samen met wat we willen. Faith Popcorn is hier, aldus De Wilde, een meester in. Hij laat zien hoe zij in haar eerdere bestseller The Popcorn Report (1991) een wereld voorschotelt waarin slimme apparaten ten onrechte het vermogen wordt toegedicht om allerlei maatschappelijke problemen op te lossen.

De aanvankelijke glimlach bij het lezen van Dictionary of the Future is na het lezen van De Wildes kritiek omgeslagen in een peinzende frons. De vraag is of we de toekomst, zoals die uit DOF spreekt, moeten steunen door deze nieuwe woorden te `kopen'. Voor toekomstige studenten van het vak Lach Studies is het boek zeker verplichte kost. Maar ik zou dringend aanbevelen het pretpakket dan te verzwaren met het boek van De Wilde.

Faith Popcorn en Adam Hanft: Dictionary of the Future. The words, terms and trends that define the way we'll live, work and talk. Hyperion, 414 blz. €33,13

    • Stine Jensen