Twee landen, twee plannen en de druk op Irak

De strijd bij de VN over Irak gaat over een harde Amerikaanse aanpak. Er is een Frans tegenvoorstel. Wat zijn de verschillen?

De diplomatieke strijd in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties over Irak beleeft vandaag een nieuwe fase. Allereerst rapporteert chef-wapeninspecteur Hans Blix aan de raad zijn `praktische afspraken' met de Iraakse autoriteiten over de hervatting van de VN-wapeninspecties. Bovendien proberen de vijf permanente leden met vetorecht, de Verenigde Staten, Rusland, China, Groot-Brittannië en Frankrijk, voor de tweede keer deze week hun meningsverschillen te verkleinen over een Amerikaanse ontwerpresolutie, die agressievere inspecties bepleit en dreigt met militaire actie als Irak niet meewerkt.

Voorlopig steunen alleen de Britten de VS. Frankrijk, Rusland en China menen dat de Amerikaanse conceptresolutie gebruik van geweld tezeer als een automatisme beschouwt. Tegelijkertijd zeggen Frankrijk en China wel voor een nieuw inspectieregime te zijn. En gisteren gaf ook Rusland aan dat er ruimte is voor onderhandelingen. Als de Veiligheidsraad na het aanhoren van Blix meent dat een nieuwe resolutie nodig is, ,,zijn wij natuurlijk bereid die te overwegen'', zei de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Ivanov. Ook de VS staan open voor onderhandelingen en eventueel twee resoluties, zoals de Fransen met steun van de Chinezen hebben geopperd.

De Amerikaanse ontwerpresolutie en het Franse tegenvoorstel zijn bouwstenen voor een compromis, dat een eenzijdige Amerikaanse aanval op Bagdad moet afwenden. Beide voorstellen circuleren alleen nog informeel en kunnen nog worden aangepast.

Het Amerikaanse ontwerp stelt vast dat Irak al jaren een ,,wezenlijke schending'' pleegt van zijn verplichtingen in VN-resoluties. Het draait Irak de duimschroeven aan, en geeft de wapeninspecteurs van het VN-team UNMOVIC en het Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) vergaande bevoegdheden en onbeperkte bewegingsvrijheid tijdens hun zoektocht naar massavernietigingswapens. De inspecteurs worden op hun bases begeleid ,,door voldoende VN-veiligheidstroepen om hen te beschermen'', wat betekent: buitenlandse militairen op Iraaks grondgebied.

Irak krijgt dertig dagen de tijd om een ,,volledige bekendmaking van zijn programma om chemische, biologische en nucleaire wapens te ontwikkelen'' af te geven. Als Irak zich schuldig maakt aan ,,valse verklaringen of verzuim'' of anderszins niet volledig meewerkt, ,,machtigt zo'n schending lidstaten tot alle noodzakelijke middelen om de internationale vrede en veiligheid in het gebied te herstellen''. Lees: elke lidstaat kan tot militair geweld overgaan.

Een verschil met het Franse tegenvoorstel is dat de Amerikaanse tekst niet Iraks soevereiniteit en territoriale integriteit erkent. Die twee begrippen zijn in veel VN-resoluties nodig om China mee te krijgen. Irak gebruikte deze begrippen in het verleden ook steeds bij het weren van wapeninspecteurs van `gevoelige plaatsen' zoals ministeries. Bagdad gebruikte de termen ook toen het twee weken geleden per brief akkoord ging met hervatting van de wapeninspecties, na vier jaar tijd.

De VS breken in hun tekst met dat verleden: Irak geeft ,,onmiddellijke, onvoorwaardelijke en onbeperkte toegang'' tot alle plaatsen, die de inspecteurs willen onderzoeken en ,,ook alle functionarissen en personen'' die zij willen spreken. Als die gesprekken buiten Irak moeten plaatshebben, zal dat zonder ,,waarnemers'' van Bagdad gebeuren.

De VS willen onbeperkte toegang tot de acht `presidentiële plaatsen', die tot nu toe alleen onder voorwaarden konden bezocht. De speciale regeling hiervoor, tussen VN-chef Kofi Annan en Saddam Hussein uit 1998, kan daarmee naar de prullenbak. De overeenkomst tussen Blix en de Irakezen eerder deze week gaat nog wel uit van deze regeling.

De inspecteurs hebben de mogelijkheid ,,no-fly/no-drive-zones, uitsluitingszones en/of grond- en luchttransitcorridors'' uit te roepen. De `veiligheidstroepen' van de VN moeten die dan bewaken. De ontwerpresolutie meldt voorts dat ieder permanent lid van de Veiligheidsraad afgevaardigden kan meesturen op inspecties, ,,met dezelfde rechten''. Dit kan betekenen dat zij ook intelligence-verslagen van inspecteurs kunnen krijgen. Dit is een gevoelig punt, want een van de oorzaken waarom het vorige wapeninspectieteam UNSCOM werd ontbonden waren beschuldigingen van spionage door de VS.

Irak moet ten slotte met al deze eisen binnen zeven akkoord gaan, waarna nog 23 dagen overblijven voor bekendmaking van alle wapens. Daarna beginnen de inspecteurs, die ook wapens mogen vernietigen, hun werk.

Het Franse `twee-fasenplan' gaat lang niet zo ver en is ook nog niet zo uitgewerkt. Frankrijk wil ook veranderingen in het inspectieregime vastleggen in een nieuwe resolutie, maar schrijft niet automatisch geweld voor als Irak opnieuw niet meewerkt. De Fransen zeggen dat ,,elk serieus verzuim van Irak om zijn verplichtingen na te komen'' zal leiden tot een onmiddellijke zitting van de Veiligheidsraad ,,om elke maatregel te overwegen om volledige medewerking te garanderen''. Voor eventuele militaire maatregelen is volgens Parijs een tweede resolutie nodig.

VS-diplomaten signaleren verheugd dat Frankrijk, Rusland en China ervoor open staan de wapeninpecteurs meer macht te geven en snellere Iraakse medewerking af te dwingen. Maar er zullen nog zware onderhandelingen nodig zijn. Vraag is hoe de kloof tussen de Amerikaanse en Franse voorstellen kan worden gedicht, zonder de druk op Irak te verlagen.

    • Robert van de Roer