De zorgen van de coalitievrienden

De coalitiepartners van LPF staan machteloos tegenover de ruzie binnen partij en fractie. Dat de LPF-ministers ook nog verschillend partij lijken te kiezen in het conflict, stemt CDA en VVD zorgelijk.

Als de twisten binnen de LPF overslaan op de LPF-ministers, betekent dat het einde van het kabinet Balkenende. Dat is de inschatting aan de top van coalitiepartners CDA en VVD. Ruzie over wie precies vice-premier is, zou daarbij minder schadelijk zijn dan verschillende stellingnames tegenover de ruzies binnen de partij en Tweede-Kamerfractie.

Bronnen rond CDA-leider Balkenende en VVD-leider Zalm meenden gisteren, onafhankelijk van elkaar, dat het kabinet een splitsing van de LPF-fractie in de Tweede Kamer in meerdere delen misschien nog wel kan overleven – aangenomen dat voldoende (ex-)LPF'ers zich gebonden blijven voelen aan het `Strategisch akkoord' tussen CDA, LPF en VVD. Volstrekt onwerkbaar wordt de situatie evenwel, wanneer ministers van de LPF in het partijconflict verschillende kanten zouden kiezen – bijvoorbeeld minister Heinsbroek (die fractievoorzitter Wijnschenk steunt) en vice-premier Bomhoff (wiens positie nog onduidelijk is). In dat geval worden de toch al gecompliceerde, maar niet slechte verhoudingen binnen het kabinet Balkenende onhanteerbaar – aldus de bronnen. Door ,,verstandige mensen'' is er bij de LPF-top op aangedrongen de conflicten in de partij te ,,ontkoppelen'' van de verhouding tussen de LPF-bewindslieden.

In het openbaar toonden de leiders van CDA en VVD zich gisteren buitengewoon voorzichtig in hun reacties. Premier Balkenende sprak tegenover RTL4 van een ,,een lastige situatie'' en sprak vertrouwen uit ,,dat het goed komt''. CDA-fractieleider Verhagen zei dat de LPF-fractie ,,nodig aan teambuilding moet gaan doen'' en riep de LPF op, zich zo snel mogelijk weer ,,met de inhoud van politiek'' te gaan bezig houden. VVD-leider Zalm toonde zich ,,droevig gestemd'' en riep de LPF ,,eens normaal te gaan doen''. Zalm laakte het feit dat minister Heinsbroek in verband met de crisis in de LPF een EU-overleg in Brussel voortijdig had verlaten. ,,Dat moet niet te vaak gebeuren'', zei Zalm.

Of binnen het kabinet Heinsbroek of Bomhoff vice-premier is, is geen belangrijke kwestie, verklaarde Zalm ook. Bij het CDA gaat men ervan uit, dat een dergelijke wissel wel de instemming van premier Balkenende zal moeten hebben. In de Nederlandse verhoudingen is een partijleider van een kleinere coalitiepartner vaak vice-premier, maar daartoe bestaat geen formele noodzaak.

Dat de LPF in crisis is geraakt, komt voor de coalitiepartners CDA en VVD niet als een verrassing, aldus de omgeving van Balkenende en Zalm. Wel zijn deze partijen overvallen door het moment en de gisteren gebleken diepte van de tegenstellingen binnen de LPF.

Dat de LPF een instabiele partner was, hebben CDA en VVD zich vanaf het begin gerealiseerd. Maar beide partijen meenden ook dat de verkiezingsuitslag de wil tot een kabinetsbeleid van rechtse signatuur uitdrukte, mét deelname van de LPF. In de roerige sfeer van begin dit jaar achtten zij het vrijwel onontkoombaar aan die wens tegemoet te komen.

Hoewel in politiek Den Haag algemeen werd betwijfeld of het kabinet Balkenende de rit van vier jaar volledig zou uitzitten, werd het eerste moment van crisis toch later verwacht bijvoorbeeld na de Statenverkiezingen van volgend jaar, indien de LPF daarbij ernstig zou verliezen ten opzichte van de laatste Kamerverkiezingen. Toch leek het CDA en VVD, vooral in het begin, ook niet ondenkbaar dat het beleid van het kabinet een succes zou blijken.

In verband daarmee hebben CDA en VVD zich de afgelopen maanden beijverd, de LPF als politieke groepering op weg te helpen. Met name CDA-Kamerleden hebben zich herhaaldelijk tot `mentor' van LPF-Kamerleden opgeworpen om hun procedures en politieke gebruiken uit te leggen, en eenzelfde houding hebben CDA-bewindspersonen in het kabinet tegenover LPF-bewindspersonen aangenomen. Deze naar Haagse normen weinig gebruikelijke inschikkelijkheid strekte zich ook uit tot premier Balkenende die zich zij het met enige moeite had neergelegd bij het feit dat LPF-ministers regelmatig `proefbalonnen' oplieten die niet altijd strookten met het officiële kabinetsbeleid.

CDA en VVD beseffen evenwel volkomen machteloos te staan ten aanzien van de twisten die nu in de LPF zijn losgebroken – gesteld al dat zij daarin zouden willen ingrijpen. Balkenende, Zalm en de rest van politiek Den Haag kijken gespannen toe en wachten af. Met minstens even grote aandacht volgen zij de opiniepeilingen onder het electoraat.

Door het stormachtig karakter van de ontwikkelingen bij de LPF hebben CDA en VVD nog maar weinig gelegenheid gehad, zich over de ontstane situatie in bredere kring te beraden. Alleen binnen de VVD heeft zich, ongevraagd, een gewichtig adviseur gemeld. VVD-leider Wiegel, die in de verkiezingstijd meermalen aan de VVD Fortuyn ten voorbeeld had gesteld, heeft zich nu tot Zalm gewend met de raad, aan het bestaan van het huidige kabinet snel een einde te maken aldus bronnen binnen de VVD.

    • Raymond van den Boogaard